١. قوانين حمايتى اسلام از حيوانات، حكم شرعى و الزامى است و همانگونه كه در متون روايات (٢) به آن تصريح شده است ، مى‌توان از آن به حقوق نيز تعبير كرد. از آنجا كه حيوانات از احترام و درك و شعور برخوردارند اين حقوق براى آنها وضع گرديد كه در پايان بخش نخست به همراه طرح ادراكات و شعور حيوانات با ذكر شواهد بيشترى با زواياى اين بحث آشنا مى‌شويم.

البته حقوق حيوان با ويژگى هاى حق در انسانها متفاوت است؛ زيرا در تعريف حق در انسانها گفته مى‌شود : آنچه قابل اسقاط است و اگر قابل اسقاط نباشد به آن حكم مى‌گويند. روشن است كه درباره حيوان قابل اسقاط بودن معنا ندارد ، اما بايد گفت همين قابل اسقاط نبودنِ حكم ، وضعيّت آن را دشوارتر مى‌كند؛ زيرا تنها راه خروج از عهده آن ، انجامش مى‌باشد و اگر در انسانها بتوان با جلب رضايت صاحب حق ، از انجامش سر باز زد و از زير تكليف آن شانه خالى كرد ، امّا در حيوانات به علّت قابل اسقاط نبودن ،انسان موظّف است به آن عمل مبادرت ورزد. علاوه بر آنكه حق و حكم در ماهيّت وحقيقت تفاوتى نداشته و هر دو از امور اعتبارى مى‌باشند كه قوام آن به جعل شارع است و همه آنها حكم شرعى به حساب مى‌آيد و هر چند از حيث آثار- قابل اسقاط بودن يا نبودن - مختلف هستند ، امّا اين مسأله تفاوت ماهوى را ميان آن دو اثبات نمى‌كند. (٣)

٢. در اين مقاله متون فقهى شيعه پيرامون حقوق حيوانات مطرح مى‌شود تا توجه انديشمندان و ارباب دانش را به عمق و غناى فقه اسلامى جلب كنيم و در هر قانونى سعى شده از چند كتاب جامع و معتبر شيعه استفاده شود تا مطالب مطرح شده از ارزش حقوقى برخوردار باشد و در حد امكان از كتاب هايى استفاده شده كه داراى سابقه زمانى بيشترى هستند تا شاهدى بر قدمت اين قوانين در فقه شيعه باشد. همانند كتاب شيخ طوسى(ره)،

(٢) وسائل الشيعه، ج ١١، ص٤٨٢، باب ٩ از ابواب أحكام الدوابّ ، ح ٦ و ٧.
(٣) مصباح الفقاهه، ج ٢، ص٤٦ ، ح٤٨ .