رايج است، حرام است ؛ اما اگر اين گونه نباشد، دليلى بر حرمت آن وجود ندارد، نه از راه سوم ؛ زيرا بدون اطراب، غنا صدق نمى‌كند و نه از راه دوم؛ زيرا ثابت نشده است كه هر چيز لهو، به طور مطلق حرام است. البته ممكن است با تمسك به مثل روايت عنبسه (٣٦) بگوييم موسيقى لهوى غير مطرب مكروه است، اما از راه اوّل نمى‌توان حرمت آن را ثابت كرد؛ زيرا اگر استفاضه رواياتى كه سندشان ضعيف است، اثبات شود، بازهم نمى‌توان اطلاق آنها را بر اين گونه موسيقى‌ها ثابت كرد.

نكته سوم: مى‌توان گفت: موسيقى حماسى حلال است؛ چون هيچ يك از راه‌هاى سه گانه بر حرمت آن دلالت ندارد. اما راه اوّل از اين رو كه اگر مستفيض بودن روايات ضعيف السند، ثابت شود، باز اطلاق آنها بر اين گونه موسيقى اثبات‌پذير نيست.

راه دوم نيز برحرمت دلالت ندارد؛ زيرا اگر موسيقى حماسى براى تهييج جنگ استفاده شود، لهوى نيست تا دليل حرمت لهو شامل آن شود و اگر براى لهو استفاده شود، گفتيم كه نمى‌توان با ادله حرمت لهو، حرمت همه اقسام لهو را ثابت كرد.

اما راه سوم، از اين رو كه بر فرض در مفهوم غنا، طرب به معناى مطلق سبكى باشد، نه خصوص سبكى كه از شادى يا حزن ناشى مى‌شود و طبق اين فرض ثابت شود كه غنا بر موسيقى حماسى صدق مى‌كند، در اين صورت ممكن است بگوييم دليل حرمت غنا، به مناسب حكم و موضوع، منصرف به غنايى است كه در مجالس لهو و طرب متعارف است و موجب رقص يا دست كم لذّتى مى‌شود كه از گريه لهوى ناشى است. پس اگر طبيعت نوعى موسيقى براى لهو و سرگرمى نباشد، بلكه براى ايجاد حماسه باشد، دليل حرمت از آن منصرف است. شاهد بر اين امر، آن كه در عصر روايات رسم بوده است كه هنگام جنگ بر طبل مى‌نواخته‌اند و هيچ روايتى بر حرمت آن وارد نشده است. اين‌ها دست كم بر حلال بودن موسيقى حماسى، چنانچه براى هدفى مقدس

(٣٦) همان، ج١٢، ص٢٣٥ و ٢٣٦، باب ١٠١ از ابواب مايكتسب به، ح١.