فكلُّ ما هو مجردٌ عن المادّةِ فإنّما يمكنُ أنْ يُعطى من الأسبابِ ما هو صورتُه فقط. و تسمَّى العلومُ المختصّةُ بمثله علوماً انتزاعية. فمِن العلومِ الإنتزاعيةِ ما انتزاعيتهُ بالذّاتِ كالعلومِ النّاظرة فى الموجوداتِ الّتى صورُها مفارقة للمواد على الإطلاقِ، و منها ما هى انتزاعيّة بالحدِّ كالعلوم الرياضية، فإنَّ موضوعاتِها أمورٌ غيرُ مفارقةِ الذّات للموضوعات; و لكن مفارقة الحدودِ لها; و ذلك لأنَّ موضوعاتِها أمورٌ غيرُ معيّنة بالنّوع: فإنّ المثلّث كما يكونُ فى خشبة كذلك يكونُ فى ذهب، فليس تَقتضى طِباعُها موضوعاً معيّناً، بل كيف اتّفقَ. فليس شىءٌ من الموضوعاتِ الّتى توجَد فيه داخلةً فى حدودِها لهذا السّبب.

و أمّا الصّورُ الطّبيعيةُ فإنّ لكلِّ واحدة منها مادّةً ملائمة لها بالنّوعِ لا يمكنُ أن توجَد تلك الصورةُ منها مفارقةً لها، و لا فى مادة أخرى. فطِباعُ تلك الصّورةِ مختصّةٌ بتلك المادّة. فلذلك تَدخُل الموادُّ فى حدودِها. و الأمورُ الطّبيعيةُ هى الّتى تجتَمع فيها بالذّاتِ هذه العلل كلّها.

ترجمه

و گاه اتفاق مى‌افتد كه همه اين اسباب در شىء واحدِ بالذات اجتماع مى‌كنند. و چه بسا شيئى باشد كه از اين اسباب، جز فاعل و غايت ندارد مثل عقول مجرّده. و چه بسا در يك شىء همه اين اسباب باشند. و اگر چيزى ماده و حركت نداشته باشد، فاعلى كه به آن فاعل گفته مى‌شود، به گونه ديگرى است و نسبت چنين فاعلى به آنْ، نسبتى است كه داخل در صورتِ آن است. و همين‌طور است در مورد غايت.

پس هر چه كه مجرد از ماده است، از ميان اسباب فقط صورت را واجد مى‌شود و علوم مختص به آن «علوم انتزاعى» ناميده مى‌شود. بعضى از علوم انتزاعى هستند كه انتزاعى بودنِ آنها بالذات است مثل علومى كه درباره موجوادتى بحث مى‌كنند كه صور آنها مطلقاً مفارق از ماده است. و بعضى تنها از نظر تعريف، انتزاعى هستند مثل علوم رياضى، زيرا موضوعاتِ رياضى ذاتاً مفارق با معروضات خود ‌يعنى مواد‌ـ نيستند و لكن از حيث تعريف، مفارق با آنها هستند، به خاطر اينكه موضوعات رياضى از نوع معيّنى نيستند. مثلاً مثلث همان‌طور كه در يك چوب، وجود دارد در طلا هم هست. پس طبيعت مثلث اقتضاى موضوع معيّنى ندارد بلكه در هر چيزى اتفاق افتد فرقى نمى‌كند. پس هيچ‌يك از موضوعاتى كه مثلث در آنها يافت مى‌شود به خاطر اين سبب، داخل در تعريف مثلث نيستند.

‌