بل يجبُ أنْ يُعلَم أنّ الأعلى إنّما يُعطى اللّمّ على الوجهِ الّذى قلناه، أو على وجه بيّنّاهُ حيثُ تكلّمنا فى حال الموسيقى و المناظر، و لا على الوجه الّذى قيل. و بالحقيقة فانّ الوجه الّذى قيلَ فى الموسيقى و المناظِر فهو رُخصةٌ تدعو إليه الضرورةُ و قصورُ الإنسانِ عن إعدادِ ما يَحتاجُ إليه قبلَ وقتهِ لِنَفسه فضلاً عن غيرهِ ممن ينظُر نظراً فى أمر يحتاجُ إلى عُدّة.

ترجمه

و گروهى چنين پنداشته‌اند كه در مسئله معيّنى، علم اعلى، برهان لمّى را، و علم اسفل برهان إنّى را افاده مى‌كند. ولى اين پندار نادرست است، زيرا در اين صورت مى‌بايست مسئله واحدى هم جزء مسائل علم اعلى و هم جزء مسائل علم اسفل باشد، و لاجرم دو مسأله مزبورْ در امور ذاتيه موضوعْ نيز شريك مى‌شوند و سرانجام در حد وسط شركت پيدا مى‌كنند و با اين حد وسط مى‌توان در هر دو علم اقامه برهان كرد، و در اين صورت ديگر فرقى باقى نمى‌ماند تا بگوييم علم اسفل برهان إنّى، و علم اعلى برهان لمّى به دست مى‌دهد. بلكه لازم است بدانيم كه علم اعلى مفيد لميّت است به همان گونه كه گفتيم يا به صورتى كه در وضعيت موسيقى و علم مناظر تبيين كرديم، نه به صورتى كه ديگران گفته‌اند. و در حقيقت آن وجهى كه در مورد موسيقى و مناظر گفته شده، جواز و رخصتى است كه ضرورت ما را به آن وادار كرده، و نيز قصور انسان از آماده ساختن قبلى چيزى كه خود هم بدان نياز دارد چه رسد به غير خود از كسانى كه در امورى بحث مى‌كنند كه احتياج به آمادگى و تهيؤ قبلى دارد، آنرا ايجاب كرده است.

توضيح

شيخ مى‌فرمايد: برخى چنين پنداشته‌اند كه ممكن است يك برهان و يك مسئله عيناً در دو علم مختلفْ مطرح گردد و برهانى كه در علم بالاتر اقامه مى‌شود لمّى باشد و همان برهان در علم اسفل، إنّى باشد! ولى اين پندار غلطى است زيرا اگر يك برهان و يك مسئله در دو علم مطرح شود، معلوم مى‌شود محمولات مقدمات آن از عوارض ذاتيه موضوع هر دو علم است. پس مى‌تواند در هر دو علم حد وسطى موجود باشد كه اكبر را براى اصغر اثبات كند و در اين صورت معنا ندارد كه در يك علم برهان لمّى باشد و در علم ديگر برهان إنّى!

شيخ(رحمه الله) براى حل اين مشكل مى‌فرمايد: برهان لمّى آن است كه علّت تامّه را بيان كند و اگر علّت ناقصه ثبوت اكبر براى اصغر را بيان كند، برهان لمّى نخواهد بود. به عبارت ديگر اگر در

‌