عارض آن شوند. مثلا اگر بگوييم حيوان يا ضاحك است و يا غير ضاحك، اين تقسيم براى حيوان، اوّلى است ولى محمولِ ضاحك براى آن اوّلى نيست چون حيوان اولا بايستى نوعيّت انسانى را پيدا كند و سپس محمولِ ضاحك را بپذيرد. مثال ديگر اين است كه مى‌گوييم عدد يا زوج است و يا فرد. عدد، جنس است و براى اينكه زوج بشود اولا بايستى تعيّن نوعى خاصى مثل دو يا چهار يا شش و يا... پيدا كند و سپس محمول زوج را بپذيرد. (توجه داشته باشيد كه هر عددى براى خود مستقلا نوع خاصى حساب مى‌شود.) امّا حركت و سكون كه حمل بر جسم مى‌شوند، چنين نيستند، بلكه جسم بماهو جسمٌ مى‌تواند محمول متحركٌ يا ساكنٌ را بپذيرد.

سؤال: از كجا بدانيم كه يك محمول نسبت به جنسْ اوّلى است يا نه؟ ديديم كه اوّلى بودن تقسيم، كفايت نمى‌كند كه بگوييم اقسام هم براى مَقسَم حتماً اوّلى هستند. پس از كجا بايد تشخيص داد كه يك محمول براى جنس، اوّلى است يا نه؟

جواب: شيخ مى‌فرمايد: در اينجا بايد ببينيد كه اگر آن جنس را به صورتِ مطلق و بدون تعيّن نوعى در نظر بگيريد آيا آن محمول را مى‌پذيرد يا نه. اگر بپذيرد، محمول اوّلى است و الاّ اوّلى نيست. مثلا شما وقتى «جسمٌ مّا» را در نظر بگيريد مى‌توانيد بگوييد يا متحرك است يا ساكن، و لذا اين‌دو براى جسمْ محمول اوّلى هستند امّا نمى‌توانيد بگوييد «حيوانٌ مّا» يا ضاحك است يا غير ضاحك، بلكه اول بايد فرض كنيد آن حيوان، انسان است و سپس محمول ضاحك را بر آن حمل كنيد.

گاهى تقسيم، مستوفى است ولى اوّلى نيست و گاهى نه مستوفى است و نه اوّلى، امّا نسبت به مفهومى كه فوق يا تحت مفهوم مورد نظر است، اوّلى است. مثلا مى‌گوييم هر عددى يا زايد است يا ناقص است يا مساوى است. اين تقسيم از دو منفصله حقيقى حاصل شده است. اوّل مى‌گوييم عدد يا مساوى است و يا غير مساوى. و سپس مى‌گوييم غيرمساوى يا زايد است يا ناقص. و محصَّل اين‌دو تقسيم، اين است كه عدد يا مساوى است يا زايد و يا ناقص. مراد اين است كه وقتى عددى را با عدد ديگرى مى‌سنجيم، يا مساوى است يا زايد و يا ناقص از آن است. به نظر ما اين تقسيم، مستوفى است، امّا شيخ آن را به عنوان تقسيم غير مستوفى ذكر كرده است. در عين حال، تقسيم اوّلى نيست چون اين تقسيم اولا براى كميّت است و سپس براى عدد مطرح مى‌گردد. و امّا اگر بگوييم هر كميّتى، يا زوج است يا فرد، نه تقسيم اوّلى است و نه اقسام اوّلى هستند براى اينكه زوج و فرد براى عدد ثابت مى‌شوند كه يكى از دو قسم كمّ است.

‌