شرح برهان شفا - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٥٢ - ـ مثالهاى عرض ذاتى

مى‌گوييم عددى است كه قابل انقسام به متساويين است و تا عدد را نياوريم، زوجيّت تعريف نمى‌شود، چون صِرفِ انقسام به متساويين، زوجيّت نيست. به عنوان مثال اگر يك خط را كه كمّ متصل است دو قسم كنيم، نمى‌گوييم خط زوج است مگر به اعتبار كميت منفصلِ آن، پس زوجيّت فقط در عدد مطرح مى‌شود.

   ب) استقامت و انحناء از عوارض ذاتيه خط هستند چون در تعريف آنها، خط اخذ مى‌شود. البته مراد از استقامت و انحناء در اينجا، استقامت و انحنايى است كه در مورد خط گفته مى‌شود; نه استقامت و انحنايى كه در موارد ديگر به كار مى‌رود مثل انحناء و استقامتِ سطح.

   ج) مساوات با دو قائمه از عوارض ذاتى زواياى خارجى دو خط متوازى در يك جهت است. توضيح اينكه اگر دو خط موازى داشته باشيم و با خط مورّبى آنها را قطع كنيم در دو طرف اين خط، زوايايى به وجود مى‌آيد. (شكل مقابل) شيخ مى‌فرمايد:

زواياى به وجود آمده در يك طرفِ خط مثل زاويه ١ و ٢ مساوى با دو قائمه هستند. هم‌چنين زاويه ٣ و ٤ مساوى با دو قائمه يعنى ْ١٨٠ هستند.

پس در اين مثال، مساوات حمل مى‌شود بر موضوع و معروضِ خودش كه «زوايا» است و «زاويه» خودش عارض مى‌شود بر «الخارج من المتوازيين» و منظور از «الخارج من المتوازيين» زواياى بيرون از دو خط متوازى است. پس در تعريف مساوات بايد «جهت خارج از متوازيين» را اخذ كنيم. شيخ اين عنوان «الخارج من المتوازيين» را به عنوان موضوعِ معروض يعنى موضوعِ زوايا دانسته است. البته بايد توجه داشت كه منظور از مساوات در اينجا، مطلق مساوات نيست بلكه مساوات در درجه و اندازه زاويه منظور است.

   د) گاهى جنسِ معروض در تعريف عرض ذاتى اخذ مى‌شود. البته اين جنس بايد با موضوع صناعت و علمِ مورد نظر، مساوى باشد، نه اخص و نه اعم. مثلا اگر مايع را بر آب