مثل انسان براى عوارض ذاتيه‌اش و هم‌چنين حيوان و جسم و كميت كه هر يك از اينها ـ چنانكه گفتيم ـ داراى اعراض ذاتيه‌اى مخصوص هستند. و برخى از اين موضوعات، شبيه جنس و نوع‌اند و حقيقتاً جنس يا نوع نيستند. و اينها معانى‌اى هستند كه بر مصاديق كثيرى حمل مى‌شوند امّا نه به طور يكسان، و اينها لوازمى هستند كه داخل در ماهيت اشياء كه تحت مقولات قرار مى‌گيرند نمى‌باشند مثل وجود و وحدت، و اين‌دو از جهتى شبيه اجناس عاليه هستند. و بر خود اينها عوارض ذاتيه‌اى عارض مى‌شود كه از آنها در علم مابعدالطبيعه (فلسفه) بحث مى‌شود مثل قوه و فعل، علت و معلول، واجب و ممكن. و گاهى اين عوارض بر امورى أخص از واحد و موجود كه در حكم انواع اين‌دو هستند، عارض مى‌شوند.

توضيح

شيخ مى‌فرمايد: ممكن است محمولاتِ مقدماتِ برهان، براى موضوعاتشان اوّلى باشند ولى محمولِ نتيجه براى موضوعش اوّلى نباشد. مثلا اگر بگوييم: هر انسانى حيوان است و هر حيوانى جسم است، پس هر انسانى جسم است، محمول حيوان براى انسان، و جسم براى حيوان، اوّلى است، امّا جسم براى انسان محمول اوّلى نيست چون به واسطه حيوان حمل بر انسان مى‌شود. اما گاهى، هم برهان از حيث مقدماتش اوّلى است و هم محمولِ نتيجه براى موضوعش اوّلى است و اين در مواردى است كه اوسط با اصغر مساوى است.

ـ اقسام عرض خاص

عرض خاص گاهى با موضوع خود، رابطه عموم و خصوص مطلق دارد مثل زوج كه عرض خاص عدد است و عدد نسبت به زوج، اعمِ مطلق است. و گاهى عرض خاص با موضوع خود رابطه عموم و خصوص من وجه دارد مثل مساوات براى عدد. چنين عرض ذاتى كه اخص من وجه است، با مقابلش، هم موضوع خودش را تقسيم مى‌كند و هم اشياء ديگر را. مثلا مساوات ولامساوات، هم عدد را به مساوى و غير مساوى تقسيم مى‌كند و هم خط و حجم و زمان و... را به مساوى و غير مساوى تقسيم مى‌كند، يعنى محمول مساوات اختصاص به عدد ندارد.

سؤال: آيا مساوات و عدم مساوات كه در اشيائى مثل خط و سطح و حجم و زمان و... مطرح مى‌شود، به لحاظ همان كميتِ عددى آنها نيست؟

‌