شرح برهان شفا - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٤٦ - ـ فرق بين « مايقال فى جواب ما هو» و « ما يقال فى طريق ما هو»

   تعبير «بذاته» به چند صورت گفته مى‌شود: دو صورتِ آن مخصوص حمل و وضع (موضوع و محمول) است و همين دو صورت است كه در كتاب برهان، مورد توجه مى‌باشد.

   از يك جهت، ذاتى به هر چيزى گفته مى‌شود كه از طريقِ «ما هو» بر شيئى حمل شود و در حدّ آن داخل باشد، به گونه‌اى كه در مورد آن‌چه بگويى «ذاتى» و چه بگويى «محمول از طريق ما هو» به يك معنا باشد. و اين ذاتى عبارت است از جنس شىء، جنسِ جنسِ آن، فصل آن، فصلِ جنسِ آن، حدّ آن و هر چيز ديگرى كه مقوّم ذاتِ آن شىء باشد، مثل خط براى مثلث، و نقطه براى خطِ متناهى از آن حيث كه متناهى است. و در تعليم اوّل نيز، اين‌چنين گفته شده است.

توضيح

ذاتى باب برهان

در اين فصل شيخ(رحمه الله) به تبيين اين نكته مى‌پردازد كه در مقدماتِ براهين بايد محمولات براى موضوعاتشان ذاتى باشند چون اگر ذاتى نباشند اين مقدمات نمى‌توانند علت براى نتيجه برهان باشند. مقابلِ محمول ذاتى، محمولِ غريب است. بنابراين محمولِ غريب نمى‌تواند در برهان مورد استفاده قرار گيرد.

   در تفصيل مطلب، نخست بايد ببينيم معنى «ذاتى» چيست. ذاتى را «مابذاته» هم مى‌گويند و براى ذاتى چندين معنى ذكر كرده‌اند كه دو تا از آن معانى در كتاب برهان به كار مى‌رود، و بقيّه معانى در كتاب برهان مورد نظر نيستند. ويژگى اين‌دو معنا اين است كه مربوط به وضع و حمل يعنى موضوع و محمول‌اند، مثلا گفته مى‌شود كه اين محمولْ ذاتىِ آن موضوع است. امّا بقيه معانى در جاهاى ديگر به كار مى‌روند مثل بالذات مقابل بالعرض كه در مواردى مثل علت بالذات و علت بالعرض ـ غايت بالذات و غايت بالعرض ـ حركت بالذات و حركت بالعرض و مواردى از اين قبيل كاربرد دارد.

ـ فرق بين «مايقال فى جواب ما هو» و «ما يقال فى طريق ما هو»

ما گاهى در مورد يك فرد از يك ماهيت سؤال مى‌كنيم كه چيست، مثل اينكه مى‌گوييم: زيدٌ ما هو؟ و گاهى در مورد چند فرد از يك ماهيت سؤال مى‌كنيم مثل اينكه مى‌پرسيم: زيدٌ و عمروٌ و بكرٌ و... ما هم؟ در اين‌دو صورت جوابى كه داده مى‌شود ماهيت نوعيه است يعنى در جواب