شرح برهان شفا - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ١٣٩ - سبب شبهه سوم
أُثْبِت و بَطلت البواقى ثبت الحكم، و إذا ارتفع و إنْ بقيت البواقى ـ لو أمكن ذلك ـ ارتفع الحكمُ، فالحكمُ له أوّلا. مثالُ هذا: مثلثُ متساوى الساقَين من نُحاس; و هو أيضاً شكلٌ. فإذا رفَعْتَ تساوى الساقين و كونه من نحاس; و أثْبَتَّ المثلث; وجدتَ كون ثلاثِ زوايا منه كقائمتَين ثابتاً. و لو أمكنَ أن يُرفَع معنى الشّكلِ و يبقى المثلث، كان الحكم ثابتاً. و لكن إنّما لا يبقى لأن المثلثَ لا يبقى. ثم إذا رفعتَ المثلثَ و بقى الشكلُ، لم يَبْقَ هذا الحكمُ. فمِن جانب تساوى الساقين و كونه من نحاس، تجدُ الحكمَ ثابتاً مع رفع الأمرين و إثباتِ المثلث. و مِن جانب الشكل; تجدُ الحكم مرتفعاً مع وضعِ الأمرَين و رفعِ المثلثِ. فيجتمعُ مِن الامتحانين أنّ الحكمَ كلىٌّ للمثلثِ لا غَير.
ترجمه
و كسى كه مىخواهد در شناختِ اوّلى بودنِ حكم اشتباه نكند، بايد در جايىكه حكم همراه با معانى مختلفى شد أوّليت حكم را امتحان كند بدينصورت كه همه معانى جز يكى را رفع كند و آن يكى را دائماً تبديل كند: پس معنايى كه وقتى ثابت بود هر چند بقيّه مرتفع بودند، حكم باقى است و وقتى رفع مىشود، گرچه بقيّه باقى باشند ـ اگر اين امر ممكن باشد ـ حكم مرتفع مىشود، حكم براى آنْ أوّلى است. مثال اين مورد، مثلث متساوى الساقينى است كه مسى است و شكل نيز هست. اگر شما تساوى دو ساق و مسى بودن را رفع كنى و مثلّث را حفظ كنى مىبينى كه معادل بودن زواياى آن با دو قائمه همچنان ثابت است. و اگر ممكن باشد كه معناى شكل رفع شود و مثلث باقى بماند، باز هم حكم مزبور ثابت است، و اما فقط به خاطر اينكه مثلث باقى نمىماند، حكم هم باقى نمىماند. حال اگر مثلث را رفع كنى و شكل باقى بماند، اين حكم باقى نمىماند. پس اگر تساوى دو ساق و مسى بودن، رفع شود و مثلث ثابت باشد. حكم ثابت است، ولى اگر ايندو امر حفظ شود و مثلث رفع گردد حكم مرتفع مىشود. پس، از مجموع ايندو آزمون به دست مىآيد كه حكم براى مثلث كلّى است نه براى غير آن.