شرح برهان شفا - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٢٠٣ - و شمول انتقال نسبت به جزئياتِ تحت كليات و هم چنين نسبت به حد

الفصلُ الثّامن

فى نقلِ البُرهانِ مِنْ علم إلى علم و تناولِه للجزئياتِ تحت الكليّاتِ و كذلك تناولُ الحد

نَقلُ البرهان يُقالُ على وجهين: فيقالُ أحدُهما على أنْ يكون شىءٌ مأخوذاً مقدمةً فى علم و يكونَ برهانُه فى علم آخَرَ، فيتسلّم فى هذا العِلْم و يُنقل برهانُه إلى ذلك العِلْم، أى يُحال به على العلْم. و يقالُ على وجه آخَر و هو أنْ يكونَ شىءٌ مأخوذاً فى علم على أنّه مطلوب ثمَّ يُبرهَنُ عليه ببرهان حدُّه الأوسطُ من علم آخر، فتكونُ أجزاءُ القياسِ ـ و هى الحدود ـ صالحةً للوقوع فى العلمين، كما يُبرهن على زوايا مخروطِ البَصَر فى علمِ المناظِر بتقديرات هندسية على جهة لو جُعلَت معها تلك الزاويةُ هندسيةً مَحْضَةً لكان البرهان عليها ذلك. و كذلك البراهينُ الّتى تَقومُ على الأعدادِ الّتى فى علمِ التأليف و إن كانَ الدّاعى إلى هذا لا شىء من نفسِ الأمور، بل ضرورةٌ مّا على ما سَنُبيّنهُ بعدُ.

ترجمه

فصل هشتم

در باب انتقال برهان از علمى به علم ديگر

و شمول انتقال نسبت به جزئياتِ تحت كليات و هم‌چنين نسبت به حد

تعبير «نقل برهان» به دو معنى به كار مى‌رود: يكى اين است كه مطلبى در يك علم به عنوان مقدمه أخذ شود در حالى كه برهانش در علم ديگر است كه در اين صورت در اين علم به عنوان مطلب مسلَّم اتخاذ مى‌شود و برهانش به آن علم ديگر حواله داده مى‌شود. معناى ديگر اين است كه چيزى در يك علم به عنوان مطلوب لحاظ گردد و بر آن برهانى اقامه شود كه حد وسطش از علم ديگر باشد، به‌گونه‌اى كه در نتيجه، اجزاء قياس ـ يعنى اصغر و أوسط و اكبر ـ صلاحيت وقوع در هر دو علم را داشته باشند چنانكه در علم مناظر بر زاويه‌هاى مخروطِ ديد با اندازه‌گيرى‌هاى هندسى به‌گونه‌اى برهان اقامه مى‌شود كه اگر اين زوايا به همان صورتِ هندسى در علم هندسه محض قرار داده شوند، برهان بر آنها همان برهان خواهد بود. و همين‌طور است براهينى كه بر اعداد در علم تأليف [موسيقى] اقامه مى‌شوند كه داعى بر اين كار، هيچ امر نفس الامرى و واقعى نيست، بلكه ضرورتى است كه آن را اقتضا مى‌كند، چنانكه به زودى آن را روشن خواهيم ساخت.