شرح برهان شفا - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ١١٩ - نكاتى در باب قسمتِ اوّليه

قائم‌الزاويه مى‌باشد. و يا هريك از اين اعراض، اوّلى و غير خاصّ‌اند مثل اينكه مى‌گوييم: هر عددى يا زوج است يا فرد، و هر حيوانى يا راه مى‌رود، يا شناگر است يا پرنده و يا خزنده. هريك از اينها گرچه براى نوعى، اوّلى است امّا مخصوص آن نمى‌باشد و يا بعضى از اقسام و عوارض، اوّلى و خاصِّ نوع مى‌باشند و بعضى از اقسام، غير خاص است مثل اينكه مى‌گوييم: هر حيوانى يا ضاحك است و يا غير ضاحك كه در اين‌جا ضاحك (براى نوع انسان) اوّلى خاص است و غير ضاحك، اوّلى غير خاص است.

توضيح

شيخ مى‌فرمايد آنجا كه تقسيم براى جنس اوّلى باشد ولى اقسامِ محمولات براى جنس اوّلى نباشد، خود بر سه گونه است:

   الف) يك وجه اين است كه اين عوارض و اقسام نسبت به نوع، هم اوّلى باشند و هم خاص. مثلا مى‌گوييم: مثلث يا به گونه‌اى است كه دو زاويه آن مجموعاً با يك زاويه ديگرش مساوى است مثل مثلث قائم‌الزاويه كه يك زاويه‌اش قائمه است و چون مجموع زواياى هر مثلثى مساوى با دو قائمه يعنى ١٨٠ درجه است، لاجرم مجموع دو زاويه ديگرش نيز برابر با قائمه خواهد بود. و يا مثلث به گونه‌اى است كه يك زاويه‌اش از مجموع دو زاويه ديگرش بيشتر است مثل مثلثِ منفرجة الزاويه كه در آن ضرورتاً مجموع دو زاويه ديگر از قائمه كمتر است.

و يا مثلث به گونه‌اى است كه مجموع هر دو زاويه آن بيشتر از سوّمى است و اين همان مثلث حادّالزاويه است.

   اين احكام، هر يك مخصوص نوع خاصى از مثلث هستند و در جاى ديگر يافت نمى‌شوند و لذا اين محمولات سه‌گانه، براى هر نوع، هم خاص است و هم اوّلى.

   ب) وجه دوم اين است كه عوارض براى نوعْ اوّلى باشند ولى خاص نباشند مثل زوج و فرد