شرح برهان شفا - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ١٠٩ - ـ اقسام عرض ذاتى

ترجمه

بدان كه گاهى برهانِ اوّلى بر قضيه‌اى اقامه مى‌شود كه محمولش بحمل اوّلى نيست: مثلا در يك قياسِ كلى اگر اوسطْ اعم از اصغر باشد و اكبر بر اوسط حمل شود، حمل اكبر بر اصغر اوّلى نيست، بلكه برهان بر اصغر، برهان اوّلى و بر جزئيات اصغر، برهانِ ثانوى است. و گاهى هر دو أمر در يكجا جمع مى‌شود، مثل برهان بر مثلث كه ثابت مى‌كند زواياى سه‌گانه‌اش مساوى دو قائمه است. و اين در جايى است كه اوسط مساوى با اصغر باشد. خواه اكبر هم مساوى با أوسط باشد، چه اينكه در اين مثال چنين است; و خواه اعم از اوسط باشد. امّا همان‌طور كه قبلا دانستى اكبر بر اوسطِ اعم از اصغر، حمل نمى‌گردد.

متن

و الأعراضُ الذّاتيةُ قد تكونُ خاصّة بالموضوعِ، مثلُ مساواةِ الثلاثِ لقائمتَينِ فإنّه ذاتىٌّ للمثلّثِ و مساو له; و قد يكونُ غيرَ خاصٍّ و ذاتياً، و ذلك مثلُ الزَّوجِ فإنّه عرضٌ ذاتىٌّ لمضروبِ الفَردِ فى الزّوجِ، و لكنْ غيرُ خاصّ. أمّا أنّه غيرُ خاصٍّ فهو ظاهرٌ. و أمّا أنّه ذاتىٌّ فَلاِنَّ العددَ ـ و هو جنسُ موضوعِه ـ يُؤخَذُ فى حدِّه. و العرض الذّاتىّ الخاصُّ قد يكونُ مساوياً، و قد يكونُ أنقص[١] من الشَّىءِ على الإطلاقِ. و أمّا المساوى فمِثلُ مساواةِ الثلاث لقائمتَينِ فإنَّه مساو للمثلّثِ. و أمّا الأنقصُ فمثلُ الزّوجِ للعَددِ.

ترجمه

گاهى اعراض ذاتى مخصوص موضوع‌اند مثل تساوى زواياى سه‌گانه با دو قائمه كه ذاتى مثلث و مساوى با آن است. و گاهى خاص نيستند ولى ذاتى‌اند مثل زوج كه عرض ذاتىِ مضروب فرد در زوج است ولى خاصِّ آن نيست. امّا اينكه مخصوص نيست امرى واضح است. و امّا اينكه ذاتى است، براى اين است كه عدد ـ كه جنسِ موضوع آن است ـ در تعريفش أخذ مى‌شود. و عرض ذاتىِ مخصوص، گاهى مساوى است و گاهى اخص مطلق از شىء است. امّا مساوى، مثل تساوى زواياى سه گانه با دو قائمه كه با مثلث نسبتِ تساوى دارد، و امّا اخص مطلق، مثل زوج براى عدد.