شرح برهان شفا - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ١٥٤ - نقل برهان

ما در اصل وجود محمولى براى موضوعى شك داريم چه رسد به ضرورتِ آن. در اينجا بايد اول اصل وجود محمول را براى موضوع اثبات كنيم تا نوبت به ضرورتِ آن برسد. اين‌گونه قياس‌ها دست كم ما را يك قدم به مطلوب نزديك مى‌كنند.

فرق بين انتاج ضرورى و نتيجه ضروريه

شيخ(رحمه الله) مى‌فرمايد: فرق است بين اينكه بگوييم قياس بالضرورة منتج است با اينكه بگوييم قياس، نتيجه ضرورى دارد. هر قياسى اگر واجد شرايط باشد بالضرورة منتج است، امّا چنين نيست كه نتيجه هر قياسى قضيه ضروريّه باشد. بين اين‌دو مطلب نبايد خلط شود. ممكن است يك قياسى، بالضرورة منتج باشد، امّا نتيجه‌اش، قضيه ممكنه باشد. چنين قياسى حداقل دو فايده دارد: يكى اينكه علم به وجود محمول براى موضوع پيدا مى‌كنيم ولو اينكه يقين مضاعف به آن نداشته باشيم. وقتى علم به وجود پيدا كنيم، يك قدم جلو رفته‌ايم تا با اقامه قياس برهانى چرايى و لميّتش را هم كشف كنيم. فايده دوم اين است كه اگر مخاطب، مقدّمه را قبول كند مى‌توانيم او را ملزم كنيم كه نتيجه را بپذيرد و البتّه اين شيوه، شيوه جدلى است نه برهانى.

نقل برهان

شيخ(رحمه الله) در پايان اين فصل اشاره به نكته‌اى مى‌كند كه تفصيل آن بعداً خواهد آمد و آن نكته اين است كه اگر ما در يك علمى از براهينى استفاده كرديم كه حد وسط در آن، ذاتى به معناى مناسبِ آن علم بود، همه مقدمات آن براهين را مى‌توانيم در خود همان علم جستجو كنيم و لازم نيست برهانى از علم ديگرى بياوريم يعنى نقل برهان از علمى به علم ديگر، لازم نمى‌آيد. بلى، اگر دو علم در بعضى از مقدمات شريك باشند، مسئله نقل برهان از يك علم به علم ديگر مطرح مى‌شود. هر علمى مقدماتِ مخصوص خودش را دارد. مثلا در هندسه، مقدماتِ خاص هندسى و در حساب و عدديات، مقدمات خاصِ عدديات مطرح مى‌شود و همين‌طور در ساير علوم. اين مطلب در مباحث آينده روشن‌تر خواهد شد.