كه آن علم از حالات و عوارض ذاتيه آنها بحث مى‌كند. و مسائل، قضايايى هستند كه محمولات آنها عوارض ذاتى براى موضوع يا براى انواع موضوع يا براى عوارض موضوع‌اند. و اين قضايا (در آغاز) مورد شكّ‌اند و وضعيت آنها در اين علم روشن مى‌شود. پس مبادى، امورى هستند كه برهان از آنها قوام مى‌گيرد و مسائل، امورى هستند كه برهان براى آنها اقامه مى‌شود، و موضوعات امورى هستند كه برهان بر آنها اقامه مى‌گردد. و به تعبير ديگر: منظور از آنچه برهان بر آن اقامه مى‌شود، اعراض ذاتيه است و آنچه اقامه برهان به خاطر آن، صورت مى‌گيرد موضوع است و آنچه كه برهان از آن مايه مى‌گيرد، مبادى است.

توضيح

در اين فصل، شيخ(رحمه الله) درباره موضوعات و مبادى و مسائل علوم بحث مى‌كند و البته اين بحث‌ها قبلا نيز آمده بود. مراد از موضوع علم، همان عنوان جامع بين موضوعات مسائل است. مسائل همان قضايايى است كه در آنها اعراض ذاتيه موضوع اثبات مى‌شوند و مبادى عبارت از قضايايى است كه قبلا بايد دانسته شوند: حال يا بديهى هستند، يا در علم ديگرى اثبات مى‌شوند. آنچه مهم است رابطه محمولات و موضوعاتِ مسائل با مبادى و موضوعِ علم است. شيخ روى علوم نظرى تأكيد دارد و مى‌فرمايد: مبادى به معناى عام شامل مبادى تصوريه و تصديقيه مى‌شود. امّا در اينجا مراد، مبادى تصديقيّه است يعنى قضايايى كه اثبات مسائل يك علم متوقف بر آنهاست ولى خود آن قضايا در اين علم اثبات نمى‌شوند يعنى يا اصلا احتياج به اثبات ندارند و يا اثباتشان در علم ديگرى است. مثلا در طبيعيات از مباديى استفاده مى‌كنيم كه اثبات آنها در علم فلسفه است. اين علم ديگر گاهى بالاتر از علم مورد بحث است و گاهى پايين‌تر. مبدئى كه در علم ديگرى اثبات مى‌شود، اصل موضوعى ناميده مى‌گردد. البته شيخ مى‌فرمايد: كمتر اتفاق مى‌افتد كه اصول موضوعه، مأخوذ از علم پايين‌تر باشند امّا به هرحال ممكن است اصولِ موضوعه از علم پايين‌تر هم باشند.

مبادى برهان، قضايايى هستند كه به تعبيرى اجزاء برهان محسوب مى‌شوند و برهان از آنها تشكيل مى‌شود و لذا «منها البرهان» ناميده مى‌شوند. مسائل، قضايايى هستند كه براى اثبات

‌