شرح برهان شفا - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٢٤٠
كه اختلافى در آن نيست. و لذا باب اينكه فساد يا تغيّرى عارض شود، مسدود مىگردد. و امّا فلسفه اولى علت فاعلى را افاده مىكند كه مجرّد، خير محض و عقل محض است و همچنين علّت غايى را اعطا مىكند كه وجود محض است، و برهان در ايندو علم مختلف است، و علم طبيعى با اينكه برهانى را افاده مىكند امّا اعطا كننده برهان لمّى به طور مطلق نيست، بلكه اين مطلب را بيان مىكند كه اين حركتْ متشابه است مادام كه ماده و طبيعت مزبور موجود باشند. و امّا علم اعلى برهان لمى دائمى به صورت مطلق افاده مىكند و علت دوام ماده و طبيعتِ بدون ضد را كه مقتضايش دوام حركت است افاده مىكند.
توضيح
بحث اصلى اين بود كه چگونه يك برهان در يك علم لمّى است و در علم ديگر، إنّى؟ شيخ(رحمه الله) مىفرمايد: ايندو علم يا اختلاف در علوّ و دنوّ دارند و يا اختلافى ندارند و هر دو مساوىاند. اگر عالى و دانى باشند، دو صورت دارد: يا از عالى براى سافل، مقدماتى را أخذ مىكنيم و يا برعكس از سافل براى عالى. و أخذ از علم عالى براى سافل، گاهى بدينصورت است كه عيناً برهانى را از علم بالا به علم پايين مىآوريم و اصلاً در علم پايين، برهانى وجود ندارد، و گاهى بدينصورت است كه يك مسئله در علم پايينتر هم علت دارد ولى در علم بالاتر، علةالعلة يعنى علتِ بعيد ذكر مىشود. در چنين مواردى است كه گاهى بين علما بحث واقع شود كه جايگاه اصلىِ فلان مسئله كدام علم است. و كسانى كه اهل تمييز و تشخيص نيستند، دچار شبهه مىشوند. مثلاً از قديم الايام، بحث حركت دائمى و متشابه افلاك هم در فلسفه اولى مطرح شده و هم در طبيعيات. در طبيعيات مىگفتهاند چون طبيعتِ فلكْ ثابت است و موجبى براى تغيير فعلِ فلك وجود ندارد و كون و فساد در افلاك نيست، پس مضادى براى فلك وجود ندارد و لذا حركت فلك قسرى نيست و بلكه به مقتضاى طبيعتِ ثابتش مىباشد، و از اين رو بطور دائم و يكنواخت وجود دارد و هيچگاه مسير حركت فلك هم عوض نمىشود.
و اما در فلسفه اولى و علم اعلى مىگفتند: فاعليت و غايت اقتضا مىكند كه حركت فلك، ثابت و متشابه و دائمى باشد. امّا اينكه چرا طبيعت فلك يك امر ثابت و دائمى است، در طبيعيات بيان و اثبات نمىشود بلكه در فلسفه اولى گفته مىشود چون فاعلِ فلك، عقل مجرّد تام است، لذا طبيعتِ فلك دائمى و ثابت است، و بدون اثبات اين مطلب در فلسفه، برهان طبيعى در طبيعيات ناتمام است. از اينرو گفته مىشود برهان بر اين مسئله در علم طبيعى، انّى است ولى در علم اعلى يعنى فلسفه اولى، لمّى است.