آنچه گفتيم بيان اكثر مواردى بود كه علم اعلى در اعطاء لمّيتْ كمك مى‌كند، و امّا به صورت نادر چه بسا علم اعلى مبادى لميّت را از علم اسفل بگيرد، البته در صورتى كه اين مبادى از جهت درستى، متوقف بر درستىِ مباديى كه در علم اعلى اثبات مى‌شوند، نباشند و يا مبادىِ علم اسفل توسطِ مباديى از علم اعلى اثبات شوند، و سپس از علم اعلى بهوسيله اين مبادىِ علم اسفلْ مسائلى تبيين گردد كه خودشان مبادى براى آن بخش از علم اسفل نباشند. بلكه همان‌گونه كه بعضى از مسائل در يك علم مى‌تواند مبادى براى بعضى ديگر از مسائل همان علم باشد ‌البته به توسط مسائل ديگرى كه نزديكتر به مبادى‌اند‌ـ بعيد نيست كه مسائل يك علم نيز به وسيله مباديى از علم ديگر تبيين شوند و سپس همين مسائل مبدأ براى مسائل ديگرى از آن علم ديگر قرار گيرند بدون اينكه مستلزم دور باشد. و همين‌گونه است حالِ مسائلى كه در علم اسفل به وسيله مباديى از علم اعلى تبيين مى‌شوند و سپس با همين مسائل، مسائلى از علم اعلى روشن مى‌شوند. و يا اصلاً مباديى كه براى علم اعلى از علم اسفل اخذ مى‌شوند، با مباديى در علم اعلى تبيين نمى‌شوند، بلكه مثلاً با مباديى كه ذاتاً بيِّن هستند يا از طريق حس و تجربه بيّن مى‌باشند، تبيين مى‌گردند.

و اگر اين مسائل از علم جزئى، به عنوان مبادى براى برخى از مسائل علم اعلى قرار گيرند، پس به واسطه اين علم جزئى، مبدأ براى مسائل علم اعلى شده‌اند. ولكن آنچه كه مبتنى بر حس و تجربه است لميّت را اعطا نمى‌كند نه در علم اسفل و نه در علمى بالاتر. بلكه آنچه از اين مبادى مى‌تواند در علم اعلى معطىِ لميّت باشد، آن است كه خودش مبتنى بر مبادى بيِّن بالذات باشد.

توضيح

به ندرت اتفاق مى‌افتد كه از مسائلِ علمِ سافل، در براهين علم عالى استفاده مى‌شود و اين در صورتى است كه دور لازم نيايد. اگر براى اثبات همان مقدماتى از علم اعلى كه در مسائل علم سافل به كار رفته‌اند، بخواهيم از اين مسائلِ علم سافل استفاده كنيم، مستلزم دور است. ولى اگر از علم سافل براى اثبات مسائل ديگرى در علم عالى استفاده كنيم، اشكالى ندارد و دور لازم نمى‌آيد. و گاهى ممكن است مقدماتِ يك مسئله در علم سافل، از بديهيات باشد و اصلاً احتياجى به علم اعلى نداشته باشد، ولى همين مسئله خودش از مبادى اثباتِ يك مسئله ديگر در علم اعلى باشد. البته وقتى مسئله‌اى در علم سافل از راه حس و تجربه ـ كه از بديهيات

‌