ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ٨٢ - نوع دوم

مى گوييم : هر انسان در هر نژاد و جامعه و با هر عامل وراثتى كه زندگى خود را در اين دنيا آغاز ميكند ، در مقابل عوامل محيطى و تعليم و تربيتى كه گريبانش را خواه ناخواه و آگاه و ناآگاه خواهد گرفت ، نقطهء شروع پذيرشهاست كه مانند زمين ناكشته براى كشتكارهاى گوناگون آماده ميباشد .
دليل يكم
دليل يكم انعطاف پذيرى افراد انسانى به مقتضيات محيطهايى كه مخصوصا در دوران كودكى و جوانى كه از زادگاه خود جدا شده و بآن محيطها وارد مى شود و زندگى ميكند ، از روشنترين دلايل مدّعايى است كه متذكر شديم . بنا بر اين اگر هم تولد انسانها از پدر و مادر معين كه حامل خصوصيات عضوى و روانى مشخصى ميباشد ، تعيّن خاصى به آنها مى بخشد . با اين حال آن خصوصيات منتقل شده مى تواند با محيط و تعليم و تربيتهاى موافق يا مخالف توجيه شده و در صورت مخالفت عوامل محيطى و تعليم و تربيتى فلش و شخصيت ديگرى بخود بگيرد . در نتيجه اگر شخص جامعه شناس از روى آمار و قراين صد در صد بتواند پديدهء معينى را در يك جامعه مانند ايران ، تركيّه ، اتريش مثلا بدست بياورد ، باز نمى تواند بيش از اين معنى را ادّعا كند كه پديدهء مفروض در فلان جامعه كه با فلان شرايط و اوضاع در جريان است قابل مشاهده است . امّا اگر بخواهد همان پديده را به طبيعت انسانهاى جامعهء مورد بررسى يا به اعماق تاريخ و خصوصيتهاى نژادى و ايده ئولوژيكى آن جامعه مستند بسازد ، بدون ترديد راه خطا و غلط را در پيش گرفته است ، زيرا طبيعت انسانى و نژاد و محيط و ايده ئولوژى آن جوامع قرنهاى بسيار طولانى متحد بوده در صورتى كه تحولات فراوانى بآن جوامع عارض شده است .
دليل دوم
دليل دوم - اگر چنين بود كه هر جامعه و ملَّتى مانند مجموعه اى از آجرهايى كه همهء آنها از يك نوع مادهء خاكى ساخته شده و در يك نوع كورهء آجر پزى پخته شده باشند ، مى بايست هيچ گونه اختلاف در فعاليتهاى روانى نداشته باشند ، در صورتى كه اگر عوامل