ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ٦٧ - قانون علَّيّت و كار اختيارى و تشكيكات هفتگانه

آورده‌ايد ، كه بجايش كلمهء جبر را هم مى تواند بكار ببريد . اينان ندانسته آن همه شواهد محسوس و قاطعانه اى را كه بشر در احساس تكليف و تعهّد و اتصاف به فضيلتها و گذشت از خودخواهىها و لذايذ طبيعى دارد با دو كلمهء جبر و قانون مى خواهند ناديده بگيرند و از اين راه يك انقلاب سر به سقوط جبر را بوجود بياورند . اينان خواه بدانند و خواه ندانند ، بخواهند يا نخواهند . تا انسانى در اين كرهء خاكى وجود داشته باشد ، اختيارى هم وجود خواهد داشت كه كشف از وجود شخصيت در روى كرهء خاكى نمايد . هر چه كه اوراق تاريخ را برميگردانيم ، شخصيتهايى مى بينيم كه با بهره بردارى از اختيار با اين كه در اقليت اسفناكى هم بوده‌اند آبرويى بتاريخ داده و تاريخ بشرى را قابل تنفس اعلام نموده‌اند .
بهر حال هر اندازه كه قدرت شخصيت بيشتر باشد ، از نيروى سطوح ابتدايى روان كاسته مى شود ، نه تنها كاسته مى شود ، بلكه در حوزهء فرماندهى شخصيت قرار مى گيرد . لذا ممكن است قدرت و گسترش نفوذ شخصيت به درجه اى برسد كه بر تمامى رويدادهاى برونى و درونى حاكميت مطلق داشته باشد . در اين هنگام است كه ما با يك انسان الهى روبرو مى شويم .
قانون علَّيّت و كار اختيارى و تشكيكات هفتگانه ما پيش از آنكه رابطه يا تكليف كار اختيارى را با قانون عليت روشن بسازيم ، لازم مى دانيم كه يك دگرگونى در بكار بردن يا تفسير قانون عليت را پيشنهاد كنيم .
نخست يادآور مى شويم كه از قديمترين دورانهاى شناسايىها مربوط ، تاكنون قانون عليت از ساده ترين شكل آن گرفته تا ظريفترين و دقيقترين مفاهيمى كه در اين قانون بروز كرده است . اساسىترين پايه‌هاى ساختمان با شكوه علوم و جهانبينىها و صنايع و