ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ٧١ - توضيحى در بارهء روابط كلَّى سه گانه ( طبيعى ، روانى و قراردادى )

است و بدون تأثير موجودات ديگر تكامل پيدا ميكند و تنها تابع سرنوشت فردى خويش ميباشد . بنا بر اين مطابق عقيدهء لايب نيتز ارتباط عليتى ميان يك شيء و شيء ديگر امرى ظاهرى بيش نيست و به اين ترتيب در اين فلسفه اصل عليت از ميان مى رود » [١] .
اين نظريه از يك جهت در آيه اى از قرآن ( طه آيه ٥٠ ) در گفتگوى حضرت موسى ( ع ) با فرعون چنين آمده است : ( « قالَ رَبُّنَا الَّذِي أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَه ثُمَّ هَدى » ) ( موسى گفت : خداى ما كسى است كه آفرينش هر چيزى را عطا فرموده ، سپس آن را هدايت فرمود ) توضيحى در بارهء روابط كلَّى سه گانه : ( طبيعى ، روانى و قراردادى ) دو مفهوم جبرى و آزادى در روابط سه گانهء طبيعى و روانى و قراردادى ، با نظر به موقعيت خاصى است كه هر يك از اجزاء تشكيل دهندهء جامعه ، اشغال ميكند ، و اگر بخواهيم مسير علل و معلولات همان موقعيت را در نظر بگيريم ، خواهيم ديد دو مفهوم مزبور تغيير پيدا ميكنند و جابجا مى گردند . مثلا : در رابطهء طبيعى جبرى درون ذاتى كه رابطهء اشباع غريزهء جنسى را متذكر شده‌ايم ، اين جبر با نظر به ساختمان فيزيولوژى انسانى است كه غريزه اى بنام جنسى را در برداشته ، و هيجان و اشباع طلبى آن ، يك پديدهء كاملا جبرى است ، ولى در مرحلهء اجرا و عمل ، هر يك از نر و ماده براى انتخاب طرف ، مى تواند با آزادى اراده عمل كنند . همچنين رابطهء دفاعى كه انسانهاى يك جامعه را در مقابل آفات طبيعت يا در برابر جامعهء مهاجم بهم مى پيوندد ، با نظر به اصل دفاع از حيات كه اساسىترين اصول انسانى است ، كاملا جبرى ،

[١] همان ماخذ ص ١٧١ .