ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ٦٦ - هر اندازه شخصيت قوىتر باشد وصول به اختيار آسانتر خواهد بود

ابتدائى شخصيت مانند پوست دوم پياز است . اين سطح با عوامل عادى كه فضاى ذهن را اشغال كرده ، احاطه شده است ، چنانكه پوست دوم پياز با پوست اولى پوشيده شده است عبور از سطح ابتدايى شخصيت به سطح دوم ، گاهى در راه رهايى از جبر عامل برونى و عوامل اشغال كننده فضاى ذهن را اشغال كرده ، احاطه شده است ، چنانكه پوست دوم پياز با پوست اولى پوشيده شده است عبور از سطح ابتدايى شخصيت به سطح دوم ، گاهى در راه رهايى از جبر عامل برونى و عوامل اشغال كننده فضاى ذهن است ، بهمين ترتيب هر چه عميقتر برويم به منطقهء شخصيت نزديكتر مى شويم و جنبهء اختيارى كار افزايش مى يابد .
هنگام عبور از هر يك از اين سطوح نوعى از عوامل جبر را پشت سر مى گذاريم مثلا در سطح دوّم عوامل رسوب يافتهء موقت را مى گذريم ، در سطح سوم از عوامل رسوب يافتهء كهن را زير پا مى گذاريم در سطح چهارم عوامل ارثى را خنثى مى كنيم ، يا آنها را در مسير خواستهء شخصيت توجيه مى نمايم .
تبصره - اين نكته را نبايد ناديده گرفت كه مقصود از سطوح تو در تو واقعا بمعناى تو در توى هندسى نيست كه هر يك براى خود مرزى و بعد معيّنى داشته باشند ، بلكه مقصود ما : مانند اصطلاح خود آگاه و نيمه آگاه و ناخود آگاه ميباشد كه به سطوح ابتدايى و عميق تشبيه مى شود . عميقترين سطح شخصيت يا نابترين مغز شخصيت خيرجويى ميباشد .
هر اندازه شخصيت قوىتر باشد وصول به اختيار آسانتر خواهد بود اين مسئله ايست كه متاسفانه با كمال بىاعتنايى از قلمرو علوم بركنار رفته است جبرى بودن قوانينى كه در علوم طبيعى مورد بررسى قرار مى گيرد ، آن قدر جلو چشم دانشمندان را گرفته است كه بجاى آنكه بگويند : همهء اجزا و روابط طبيعت مشمول قوانين جبرى است ، مى گويند : هر كجا اسم قانون شنيديد ، فورا متوجه شويد كه كلمه اى را بر زبان