ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ٧٤ - توضيحى در بارهء روابط كلَّى سه گانه ( طبيعى ، روانى و قراردادى )

افراد و گروه‌ها و چه در مقابل جوامع ديگر ، دارند ، يكى از دو عامل اساسى براى پيشرفت جبرى ميباشد . وجود اين دو علَّت يا يكى از آن دو ، بايستى بعنوان دو عامل جبرى روانى تلقى گردد ، زيرا عامل يكم از درون ذات ، دومى از ارتباط انسانها با يكديگر و صفآرايى در مقابل منافع و مضار ناشى مى گردد . البته اين نكته هم پوشيده نيست كه اگر چه عامل رقابت جنبهء ثانوى دارد ، ولى از نظر اهميت اگر بيش از عامل يكم نبوده باشد ، قطعا كمتر از آن نخواهند بود .
٢ . حركت آزادانه رو به پيشرفت
٢ . حركت آزادانه رو به پيشرفت مسلم است كه حركت آزادانه رو به پيشرفت آگاهانه مخصوصا در آن هنگام كه پيشرفت به برداشتن موانع قوى نيازمند بوده باشد ، تنها از اوصاف افراد رشد يافته و فقط از قدرت فكرى و عظمت وجدانى آنها برمى آيد . امّا اكثريت جامعه هر حركتى كه داشته باشد ، چه رو به پيشرفت و چه رو به تخريب و انهدام ، همواره ناخود آگاه و همراه با كششهاى جبرى ميباشد . لذا اتّفاقى نبوده است كه ما تاكنون در شمارش پرچمداران آزاد تمدنها و عوامل آنها در هيچ دوره اى نمى توانيم از شماره انگشتان تجاوز كنيم ، زيرا احتياجى به بحث و استدلال براى اثبات اين حقيقت نداريم كه بارور ساختن نهال درونى آزادى در امتداد زندگى پرفراز و نشيب و غوطه ور در صدها عوامل تمايلات منحرف كننده كاريست بس دشوار .
٣ . حركت جبرى رو به تخريب و انهدام
٣ . حركت جبرى رو به تخريب و انهدام اين حركت بر دو نوع است :
نوع يكم
نوع يكم - اگر قدرت مادّى و نفوذ ايدئولوژيكى جامعه اى كه آن جامعه را در موقعيت معينى از تمدن و فرهنگ قرار داده است ، مورد هجوم و دستخوش قدرت مادّى و نفوذ ايدئولوژى جامعهء ديگرى قرار بگيرد ، قاعدهء عمومى اينست كه حركت جامعهء مورد هجوم رو به تخريب و انهدام خواهد رفت . بعضى از جامعه شناسان گمان ميكنند : قاعدهء مزبور مخصوص به دورانهاى پيش از تحولات سه قرن اخير بوده است ، زيرا در سه قرن اخير ملل و جوامع