طرق شناسائى جامعه اى كه امير المؤمنين على بن ابي طالب عليه السلام در آن حكومت كرده است ٩٥ ٣ . شناخت عامل الهى بروز زمينهء سعادت در مسير حيات معقول كه پيامبر اعظم اسلام بود و آشنائى با اين رسول ربانى با توصيفات امير المؤمنين على عليه السلام ١٠٦ ٤ . رسالت عظماى پيامبر اسلام ، شخصيتهائى را در مسير وصول به عظمت كمال قرار داد ١٠٩ آيا بشريت از رسالت الهى آن چنانكه مى بايست بهره بردارى كرد ١١٣ جوامع بشرى از طلوع اسلام تا كنون در ابعادى مختلف از رسالت اسلام برخوردار شده است ١١٤ ١ . زمينه براى بوجود آمدن مدينهء فاضله از هر دو بعد : معرفت و عمل ، كاملا آماده گشت ١١٤ ٢ . پرورش يافتن انسانهايى نايل به رشد و كمال عالى انسانى با درجاتى مختلف ١١٥ ٣ . گسترش عدالت در هر جامعه ايكه مسلمين بر آنها سيطره پيدا مى كردند ١١٦ ٤ . كوشش و تكاپوى بسيار شديد براى ترويج علوم تحققى ١١٦ ٥ . زمينهء نظام اقتصادى انسانها با عوامل توليد ١١٦ ٦ . جريان نظم زندگى اجتماعى مسلمانان ١٢٢ - با اين حال شناخت مردم جامعه در بارهء شخصيت الهى پيامبر اكرم و عظمت اسلام مختلف بود . ١٢٤ - با نظر به اختلاف برداشت از شخصيت و سخنان پيامبر اكرم لازم بود كه گردانندگان جامعه اسلامى داناترين و با تقوىترين اشخاص را براى تفسير شخصيت و سخنان آن حضرت تعيين مى نمودند . ١٢٨ - تو هستى كه پيام رسالت مرا بعد از من به مردم ابلاغ خواهى كرد ، و توئى كه صداى مرا بآنان خواهى رساند و توئى كه بعد از من اختلافات آنان را توضيح و تبيين خواهى نمود . ١٣٤ - بدانجهت كه شخصيت پيامبر اسلام و مكتبى كه او آورده بود ، براى همهء طبقات و گروه‌هاى آن دوران كاملا روشن نشده بود . لذا وقوع آشوبها و بحرانهاى غير قابل توضيح و ظالمانه ، در دوران خلافت امير المؤمنين عليه السلام امرى طبيعى بوده است . ١٣٦ - اگر جامعه اى را كه على بن ابي طالب در آن زمامدارى نموده است نمايندهء كامل همهء جوامع بشر معرفى كنيم . با كمال تأسف بايد گفت : جوامع بشريت از عهدهء آزمايش الهى بر نيامده است ١٤١ - امير المؤمنين عليه السلام در برابر آن جامعهء طوفانى و پر از ضد و نقيض كه اكثريت مردم آنرا غوطه وران در جهل و خودكامگى و سست عنصرى تشكيل مى دادند ، خود را نباخته بود . ١٤٤ - امير المؤمنين ( ع ) مى توانست همهء ناگواريها و نابسامانىهاى دوران خود را با روش ماكياولى ( هدف وسيله را توجيه ميكند ) مرتفع بسازد ، اگر او چنين مى كرد ، ديگر