ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ٢٠٩ - مطلب يكم

است ، زيرا اگر كسى مفهومى از خدا و قدرت و سلطه و علم مطلقهء او را دريافت نمايد و از وابستگى مطلق همهء كائنات اطلاعى داشته باشد ، معناى تسليم آنها را در برابر خداوند سبحان درك خواهد كرد . اما معناى تسبيح و سجده و قنوت كه موجودات در برابر خدا انجام مى دهند ، مورد اختلاف نظر مى باشد . بنظر مى رسد با عوامل درك معمولى طبيعى مانند حواس و ديگر وسائل درك نمى توان معناى سه پديدهء مزبور را فهميد . و اين قضيه در آيهء شريفه ٤٤ از سورهء الاسراء چنين آمده است : . . . ( تُسَبِّحُ لَه السَّماواتُ السَّبْعُ وَالأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ وَإِنْ مِنْ ) . . . ( و هيچ چيزى وجود ندارد مگر اين كه براى ستايش او تسبيح مى نمايد و لكن شما تسبيح آنها را نمى فهميد ) و بهمين ملاك معناى سجده را هم نمى توان با عوامل و وسائل معمولى درك ، فهميد . با اين حال ، بعضى از صاحبنظران تفسير مى گويند : تسبيح بمعناى اثبات توحيد و نفى هر گونه نقص از خداوند متعال است كه در همهء موجودات قابل مشاهده است . اگر مقصود از تسبيح اين معنى باشد ، واضح است كه اين معنى قابل فهم هر عاقل آگاه است . و همچنين اگر تسبيح و سجده بمعناى تسليم در مقابل قوانين و جرياناتى باشد كه از مشيت خداوندى ناشى شده‌اند ، زيرا اين معنى هم اگر چه بطور نسبى بوسيلهء علوم و ديگر معارف قابل فهم است و مى توان آنها را درك كرد . آنچه كه بايد مورد دقت بيشتر قرار بگيرد ، اينست كه مقصود از تسبيح و سجده و قنوت ، مفاهيم معمولى آنها باشد . اگر مقصود اين معنا باشد ، مى توان گفت : كسانى آنها را نمى فهمند كه از دور از عالم معنى و ملكوت باشند و امّا كسانى كه با حواس ظاهرى يا باطنىشان مى توانند ملكوت را مشاهده كنند - ( أَ وَلَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّماواتِ وَالأَرْضِ ) ] ( آيا آنان در ملكوت آسمانها و زمين ننگريسته‌اند ) هم آنان مى توانند ذكر تسبيح و تقديس كائنات را بشنوند و قنوت و سجدهء آنها را ببينند . مولوى در اين مسئلهء بسيار با اهميت مطالبى مفيد دارد كه ذكر آنها را در اين مقام لازم مى دانيم :