ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ٩٠ - عينك دوم در شناسائىهاى مربوط بانسان چيست

از يكى از دو عامل يا از هر دو عامل كه ذيلا بيان مى كنيم ، ساخته مى شود و قاب آن را انگيزه‌هاى محيطى و هدفهاى منظور صحيح يا غلط تعبير مى نمايد : چنانكه در آغاز اين مبحث گفتيم ايده‌ها و عقايد پذيرفته شدهء پيشين در توجيه معرفت و طرق بدست آوردن آن ، نقش با اهميّتى را بعهده مى گيرد . ايده‌ها و عقايد ممكن است در فعاليّت فكرى محقق با نمود مشخص و مستقيم ، دست بكار نشود ، ولى با فرض اشغال فضاى درون ناخود آگاه بوسيلهء ايده‌ها و عقايد امكان تجريد انديشه براى بدست آوردن معرفت خالص ، همان اندازه امكان پذير است كه تجريد جسم شفافى كه در مقابل نور خورشيد بدون حجاب قرار گرفته است ، از نفوذ روشنايى خورشيد ايده‌هاى مورد گرايش شخص محقق ، كار اصل موضوعى را ميكند كه ذهن محقق را و لو بطور ناخود آگاه تحت تأثير قرار مى دهد .
اگر محقق جامعه شناسى كه بجهت پيروزى جامعهء خود در ميدان تكاپو براى پيشرفت ، اين ايده را پذيرفته است كه نژاد جامعهء او است كه شايستگى چنان پيروزى را داشته است و پس بدون ترديد در موقع تحقيق در مسائل مربوط به جوامع ديگر ، مطابق همان ايدهء توجيه شده هر امتيازى را هم كه در آن جوامع به بيند ، يا وابستهء جامعهء خود تلقى خواهد كرد و يا بآن امتيازات مانند باستانشناسى خواهد نگريست كه موضوع باستانى را تجزيه و تحليل مى نمايد و با طبقه بندى مناسب در جاى معينى از موزهء باستانى قرار مى دهد . [١] براى مردى محقق كه از امتيازات تكنيك كنونى ، اين ايده پذيرفته شده است

[١] در موقعى كه در پاريس بودم ، شواهدى باين گونه روش تفكر اطلاع پيدا كردم كه بعضى از محققين آن سامان چنين روش فكرى را در بارهء بعضى از شخصيتهاى علمى و فلسفى ممتاز شرق اتّخاذ كرده بود .