ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ٤٣ - جامعه شناسى تحقيقى و جامعه شناسى نظرى

جامعه شناسى تحقيقى و جامعه شناسى نظرى مقصود ما از جامعه شناسى تحقيقى ، آن جامعه شناسى علمى است كه مسائل استنباط شدهء آن به علل و قوانين روشن و مستقيم مستند بوده باشد ، بطورى كه هر محقق آگاه با علم به وجود رابطهء عليت ميان يك عامل و نمود اجتماعىاش بتواند مسئلهء مفروض را استنباط كند . مانند شيوع چند شخصيتى در افراد يك جامعه ، اين نمود مسلما مانند ساير نمودها نتيجهء علتى است كه بوجود آمده است ، اين پديده در جامعه ايكه امير المؤمنين عليه السلام حكومت مى كرده شيوع داشته است هر محقق آگاهى كه با مشاهدهء چنين نمودى بسراغ پيدا كردن علت آن مى رود ممكن است با يك يا چند علتى كه متذكر مى شويم روياروى شود : ١ - نفوذ ايده‌هاى متضاد در آن جامعه ، زيرا نفوذ ايده‌هاى متضاد در يك جامعه يكى از قطعىترين و روشنترين عوامل چند شخصيتى انسانهاست .
٢ - مى تواند با مشاهدهء نقص و اختلال در شخصيت فعاليتهاى سودمند يك جامعه مانند عامل اقتصاد را پى بگيرد ، زيرا عامل اقتصاد ، نمود مزبور را بعنوان يك معلول جبرى در دنبال خود مياورد .
٣ - علت چند شخصيتى بودن را مى توان در ضعف شخصيت نيز جستجو كرد و اين در موقعى است كه ناتوانى شخصيت موجب سرعت انعطاف آن در مقابل انگيزه‌ها مى گردد .
٤ - هوى و هوس و لذتگرايى .
جامعه شناسى نظرى عبارت است از دو قسم شناسائى كه بطور مختصر متذكر مى شويم : ١ - بحث و كاوش در بارهء عوامل غير مستقيم و يا دقيق و پوشيده از نگرشهاى سطحى نمودهاى اجتماعى . مانند بحث و بررسى در بارهء يك هماهنگى مبهم ميان افراد