ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ٧٠ - قانون علَّيّت و كار اختيارى و تشكيكات هفتگانه

تشكيك ششم
تشكيك ششم - اين تشكيك تنها در بارهء اندازهء ضرورت قانون علَّيت است ، و آن اينست كه تصور اين كه ناگهان جهان طبيعت زير و رو شده و بيك شكل ديگرى جز آنكه تا كنون ديده مى شد در آمده است ، تصور سهل و ساده ايست . و بقول ماكس پلانك « اين تصور ساده ايست كه آبشار نياگارا از پايين به بالا بجريان بيافتد و در آن اطاقى كه نشسته‌ام و مشغول نوشتن چيزى هستم ، در اطاق به ميل خود باز شود و ناگهان تمام شخصيتهاى تاريخى وارد اطاق شده در برابر ميز من بايستند » [١] امّا در بارهء مربّع حتى در عالم تصور هم نمى توانم ، يك مربع را دايره تصور كنم . ماكس پلانك در كتاب علم بكجا مى رود كه اين مطلب را ابراز داشته است ، توضيح لازم و كافى نمى دهد . بنظر مى رسد تفاوت دو تصور فوق از آن جهت است كه تصور ما در بارهء جهان طبيعت ، تصور در بارهء موضوعى خارج از خويشتن است كه بىنياز از آگاهى و ارادهء ما جريانات معينى را دنبال ميكند ، و روابط ضرورى ميان آن جريانات را ما بوجود نياورده‌ايم ، اين روابط در يك سيستم باز در جريان قرار گرفته است ، لذا امكان ذاتى و تصور خلاف آنچه كه با آن روبرو هستيم ، مانع منطقى ندارد ، در صورتى كه مربّع تصور شده در ذهن ما ، معلولى از خلاقيّت ذهنى ماست كه ضرورت مربّع بودن در ذات آن است ، لذا تصور دايره بودن آن مربّع ضدّ صريح آن مربع است كه خلق شدهء ذهن ما ميباشد .
تشكيك هفتم
تشكيك هفتم - از لايب نيتز بيادگار مانده است . ماكس پلانك از اين فيلسوف چنين نقل ميكند : « اين جهان بر طبق نقشهء حكيمانه خالقى ساخته شده و اين خدا در هر آفريده اى قانون خصوصى و فردى وجود او را قرار داده ، بدانسان كه هر موجودى در اين جهان مستقل

[١] همان مأخذ ص ١٦١ .