ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ٦٩ - قانون علَّيّت و كار اختيارى و تشكيكات هفتگانه

مى گويند : نشناختن دقيق معلول پس از علَّت ، يا عدم معرفت كامل در بارهء علَّت ، اخلالى به واقعيت قانون نمى زند ( جهان با شناسائى جهان فرق دارد ) پاسخ قانع كننده اى ارائه نمى دهند .
تشكيك چهارم
تشكيك چهارم - معماى ديگرى هم اضافه شده است كه عبارت است از موضوع سنخيت ( هم سنخ بودن ) علت با معلول . با مشاهده اين كه از حقايق معين ، حقايق شبيه به آنها بوجود ميايد ، از تخم گل ، گل مى رويد و از نطفهء هر يك از جانداران فرزند هم نوع آن گفته شده است ، همواره ميان علت و معلول هم سنخ بودن شرط اساسى ميباشد . دليل اين شرط چنين بيان شده است كه : « اگر همسنخ بودن شرط نباشد ، همه چيز مى تواند از همه چيز صادر شود » و اين اتفاق امكان پذير نيست . بنظر مى رسد كه دليل مزبور ادّعاى فوق را نمى تواند ثابت كند ، زيرا در كارهايى كه از انسان صادر مى شود ، اشتياق به هدف و اراده و تصميم با خود كار صادر شده براى بدست آوردن آن هدف و وصول به آن ، هيچ سنخيتى ندارد ، زيرا هيچ يك از اجزاء علت ، كه پديده‌هاى درونى است با هيچ يك از اجزاء معلول كه پديده‌هاى برونى است ، سنخيت ندارد .
تشكيك پنجم
تشكيك پنجم - پديده هايى كه نمى توان با جريانات قوانين طبيعت تفسير كرد ، مانند استجابت نيايشها ، تجسيمهاى روانى كه هست را نيست و نيست را هست مجسم ميكند و خواص و آثار واقعى را در آن تجسيم شده واقعا مى پذيرد مانند اشخاص و قهرمانانى كه در نمايشنامه‌ها مجسّم ميشوند . همچنين معجزه‌ها و كرامات و غير ذلك . چنانكه ماكس پلانك نتيجه مى گيرد ، : « اين خود دليل آن است كه قبول اصل عليت از لوازم ضرورى فكر انسان بشمار نمى رود » [١] .

[١] علم بكجا مى رود ص ١٦٠ ماكس پلانك ترجمهء آقاى احمد آرام .