مطلع انوار - حسینی طهرانی، سیّد محمّد حسین - الصفحة ٣٢٣ - عسر و حرج بودن انجام عمل صالح برای اکثر مردم عادی

و مقصود از آیه، معنی دوّم است؛ و علاوه اجماع قائم است بر صحت عبادت بر وجهین دیگر.[١]و[٢]

معنای عمل خالص در کلام امام صادق علیه السّلام

عَن الصادق علیه السّلام: «العَمَلُ الخالِصُ، الَّذِی لا تُرِیدُ أن یَحمَدَکَ عَلَیهِ أحَدٌ إلّا اللَهُ.»[٣]

عسر و حرج بودن انجام عمل صالح برای اکثر مردم عادی

و البته باید دانست که عبادت بر رضای خدا فقط، برای اکثر مردم عامی موجب عسر و حرج است. بلی، اولیاء خدا بر وجه حصول رضا، خدای را عبادت می‌نمودند:

عن أمیرِالمُؤمِنینَ فی الدعاءِ: «إلَهِی ما عَبَدتُکَ خَوفًا مِن نارِک و لا طَمَعًا فِی جنتِک، ولکِن وَجَدتُکَ أهلًا لِلعِبادَةِ فَعَبَدتُکَ؛»[٤]

[١]. مسالک الأفهام، ج ١، ص ٢٣٦.

[٢]. اسرار الصلاة، ص ٢٢٧:

«و هَکذا قَولُ مَن ذَهَبَ مِنّا إلی بُطلانِ عِبادَةِ مَن تَعَبَّدَ مِن خَوفِ النّارِ أو لِدُخولِ الجَنَّةِ؛ فإنّه إذًا خالٍ عن التَّحقیقِ. و العَجَبُ مِن قائِلِه کیفَ ذَهَبَ إلی هَذا القَولِ و هو مَنصوصٌ عَلی جَوازِه! بَل العِبادَةُ إلی الله مِن الخَوفِ و الرَّغبَةِ الأُخَرویّتَینِ غیرُ مُمکِنَةٍ لأغلَبِ النّاسِ بَل جُلُّهُم إلّا مَن شَذَّ مِن أهلِ المَعرِفَةِ الکامِلینَ.»

مرحوم ملکی تبریزی ـ قدّس سرّه ـ در ردّ این نظریه می‌فرمایند: «و همین‌طور است گفتار کسی که از ما امامیه قائل به این باشد که عبادت فرد خائف از آتش و یا طامع به دخول در بهشت، باطل است؛ چرا که این گفتار دراین‌صورت خالی از تحقیق است. و از گویندۀ این نظریّه تعجب است که چگونه به این قول گرویده درحالتی‌که بر جواز آن نص وجود دارد! بلکه می‌توان گفت انجام چنین عبادتی برای اغلب مردم و بلکه کلّ آنها غیر ممکن است، مگر برای عدۀ شاذی از اهل معرفت که به مرتبۀ کمال رسیده باشند.» (محقّق)

[٣]. الکافی، ج ٢، ص ١٦. ترجمه:

«عمل خالص آن است که حمد و ستایش هیچ احدی را جز خداوند بر آن عمل اراده ننمایی.» (محقّق)

[٤]. بحار الأنوار، ج ٦٧، ص ١٨٦. معاد شناسی، ج ٧، ص ٦٤، تعلیقه:

«بار پروردگار من! من تو را عبادت نکردم به جهت ترسی که از [آتش] عقاب تو داشتم و نه به جهت دلبستگی که در بهشت تو در خود یافتم؛ بلکه تو را سزاوار عبادت یافتم و بنابراین تو را عبادت کردم!»