[١]. أبوعبدالله، شمس‌الدین، محمّد بن مکی بن محمّد شامی عاملی جزینی، معروف به شهید اوّل در سال‌٧٣٤ هجری در جِزین، از قرای جبل عامل متولد شد؛ شهید اوّل و ثانی، هر دو از آن منطقه هستند. هنگامی که در اصطلاح فقها کلمۀ «شهید» بی‌قرینه ذکر گردد، مقصود همان شهید اوّل است.

شهید اوّل شاگرد فخرالمحققین (فرزند علاّمۀ حلی) بوده است. ایشان، از بزرگان فقهای امامیه و از اعاظم مجتهدان تاریخ اسلام می‌باشد. عالم عامل، محدّث، رجالی، اصولی، ادیب و شاعر و در اصطلاح رجال «امام الفقه» نامیده شده است. شاید از نظر نداشتن همتا و نظیر در رتبه و منزلت فقهی و علمی، او را شهید اوّل گفته‌اند؛ و الاّ در سلسلۀ علماء، شهدای بسیاری وجود دارند که از حیث تاریخی وی از آنها بسیار عقب‌تر است.

ایشان پس از محقّق اوّل به‌عنوان سرآمد فقها است و اهل فن در استادی و فقاهتش کوچک‌ترین تردیدی به خود راه نداده‌اند. همۀ کتاب‌های شهید ـ بالأخص اللمعة الدمشقیة ـ از آثار ارزشمند فقهی محسوب می‌شوند.

خاندان ایشان خاندان علم و فضل است. شهید سه پسر داشت که هر سه از علماء و فقهاء بوده‌اند و همسرش ام‌علی و دخترش ام‌الحسن نیز فقیهه بوده‌اند. وی زنان را در پاره‌ای از مسائل، به این دو بانوی فاضله ارجاع می‌داده است. در ریحانة الأدب آمده است:

برخی از بزرگان، فاطمه دختر شهید را «ستة المشایخ» و برخی «ست المشایخ» یعنی «سیدة المشایخ» لقب داده‌اند.*

ایشان علاوه بر مشایخ خود در بین علمای شیعه، از حدود ٤٠ نفر از علمای اهلسنّت نیز اجازۀ روایت دریافت کرده است؛ مانند شیخ محمّد بن یوسف قرشی شافعی که از قاضی عضدالدین ایجی روایت نقل می‌کند.

سرانجام ایشان در روز پنج‌شنبه، نهم جمادی الأولی سال ‌٧٨٦ هجری قمری در عهد سلطنت برقوق، با فتوای قاضی برهان‌الدین مالکی و عباد بن جماعه شافعی، پس از تحمّل یک سال حبس و زندان در قلعۀ شام به شهادت رسید. در همان ایام حبس بود که کتاب ارزشمند اللمعة الدمشقیة را در مدّت ٧ روز تألیف کرد؛ درحالی‌که از منابع فقه تنها المختصر النافع را در اختیار داشت. به دلیل کینه‌ها و عداوت‌های دیرینه‌ای که از تشیّع و علمای شیعه و آن بزرگوار داشتند، بدن شریفش را به دار کشیده و سنگسار کردند و مورد اهانت‌ها قرار دادند. (محقّق)

* ریحانة الادب، ج ٨، ص ٢٩٧.