عرفان اسلامى تفسير مصباح الشريعه و مفتاح الحقيقه - انصاريان، حسين - الصفحة ١٣ - انسان و روح اعظم در كلام ملا صدرا

و اين حديث را شيخ بزرگوار، امين اسلام و مورد اعتماد ناقلان حديث، محمد بن يعقوب كلينى روايت نموده و آن حديثى است كه همگان بر درستى آن اتفاق و هم‌آهنگى دارند.

پس هم چنان كه روح اعظم، چه از جهت علم و چه عين فراگيرنده تمام ممكنات است هم چنين اين انسان، كامل و خليفه و جانشين خداوند در آسمان‌ها و زمين همين‌گونه است.

اما اشتمال و فراگيرى روح اعظم مر ممكنات را از جهت علم، آن است كه قبلا گفته شد كه او قلم حق‌تعالى و صورت دهنده حقايق، به نحوى مقدس و بر تراز كثرت و تفصيل و نويسنده كلمات اسرار و رازهاى الهى بر لوح‌ها و صفحات قدرى است؛ زيرا لوح محفوظ و آنچه در اوست از او صادر و ظاهر گرديده و هم نزد او حاضر و آماده است و او آنچه كه در آن است مطالعه مى‌نمايد، همانند مطالعه عقل افكارى را كه از او پيدا شده و سپس در لوح نفس و بعد از آن در صفحه خيال و حس نقش مى‌بندد، هم‌چنين است حكم ديگر مشاعر كلى و مدارك فلكى و لوح‌هاى قدرى با آنچه در آن‌ها از نوشته‌هاى مثالى و نفوس جزئى خيالى كه در نفوس نقش‌پذير آسمانى حاصل است، لذا صورت‌هاى زمينى كه بر لوح‌هاى هيولانى نقش بسته‌اند نيز همين‌گونه‌اند؛ زيرا همگى به اجازه پروردگار از او صادر و ظاهر گرديده‌اند، در نزد او حاضر و آماده و او به نور پروردگار خويش، آن نورى كه آسمان‌ها و زمين بدان روشن و نورانى است، آن‌ها را مشاهده مى‌نمايد و هم چنين هر يك از جواهر عقلى و نفسى و صورت‌هاى حسى آسمانى و انوار ماه و خورشيد، چشمانى بينا و درك‌هايى تابان و آيينه‌هاى رخشانند كه بدان‌ها اشيا ادراك و به آنچه در آسمان و زمين است، انسانى رسيده و كامياب مى‌گردد.

اما اشتمال و فراگيرى روح اعظم مر اشيا را عينى از آن جهت است كه ذات روح‌