پيشوايان هدايت - حكيم، سيد منذر؛ مترجم عباس جلالي - الصفحة ١٤٥ - انحراف سياسى

به همان حالت سابق بازگشت.

مشخّصه برهه زمانى پس از مرگ عمر بن عبد العزيز تغيير سريع حاكمان است. چراكه خلفاى پس از او هيچ‌كدام حكومت طولانى نداشته‌اند.

سليمان بن عبد الملك سه سال، عمر بن عبد العزيز سه سال يا كمتر و يزيد بن عبد الملك چهار سال حكومت كردند و بيشترين درگيرى و مشغله هر حاكمى كه به حكومت مى‌رسيد خلع و جابجايى واليان حاكم قبلى بود. بدين‌ترتيب اختلافات بسيارى در جبهه داخلى خاندان اموى بر سر به‌دست گرفتن قدرت درگرفت. همچنان‌كه در جامعه اسلامى نيز فتنه‌هاى داخلى در زمان خلافت اين گروه از خلفاى بنى اميّه بسيار شد. تا آنجا كه قتيبة بن مسلم اقدام به خلع سليمان بن عبد الملك كرده و در خراسان اعلام استقلال نمود[١].

همچنين در سال ١٠١ هجرى يزيد بن مهلّب، يزيد بن عبد الملك را از خلافت خلع كرد و سر به شورش برداشت و در مقابل، يزيد بن عبد الملك كسانى را براى كشتن او و يارانش فرستاد.

يزيد بن عبد الملك نيز به توسّط متملّقان و چاپلوسانى كه همه انحرافات او را توجيه مى‌كردند محاصره شده بود. آنان اين‌چنين براى او فتوا دادند كه خلفا در پيشگاه خداوند هيچ‌گونه حساب و كتابى بر كارهايى كه انجام مى‌دهند ندارند[٢].

بدين‌ترتيب امّت اسلام از همه‌سو با خطرهاى جدّى مواجه شده بود.

حتّى در سال ١٠٤ هجرى طايفه خزر كه همسايه مسلمانان بودند در جنگ با مسلمانان پيروز شده و در بعضى از مرزها پيشروى كردند. در زمان هشام بن‌

[١] . تاريخ ابن خلدون ٥/ ١٥١.

[٢] . البداية و النهاية ٩/ ٢٣٢.