پيشوايان هدايت - حكيم، سيد منذر؛ مترجم عباس جلالي - الصفحة ١٤١ - انحراف فكر و عقيده

پيش گرفته، زنده شدن پس از مرگ و روز قيامت را انكار كرده، ثواب و عقاب را ناديده انگاشتند. علاوه بر همه اين‌ها در اين دوران احاديث و روايات بسيارى جعل شد و احاديث جعلى زيادى با هميارى و كمك حكومت اموى در ميان مردم رايج گشت. در اين دوران ساختن فضايل و مناقب دروغين براى صحابه پيامبر صلّى اللّه عليه و اله كه از طريق راست منحرف شده بودند رايج شد. تئورى عدالت همه اصحاب پيامبر صلّى اللّه عليه و اله يا عدالت همه كسانى كه پيغمبر را ديده‌اند يا در زمان آن حضرت متولّد شده‌اند در اين زمان مطرح شد. در حالى‌كه از ديگر سوى در همين زمان همگان از نشر فضايل اهل بيت پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و اله بازداشته مى‌شدند.

حاكمان جامعه نقش بسيار بزرگى در پيشرفت اين انحراف كه مصداق بارز آن جعل روايات بوده است داشته‌اند. حضرت امام علىّ بن موسى الرّضا عليه السّلام اين مطلب را اين‌گونه بيان كرده‌اند:

مخالفان ما اخبار و روايات زيادى در فضايل ما جعل نموده‌اند و آن را بر سه دسته تقسيم كرده‌اند: دسته‌اى از اين روايات مشتمل بر غلوّ است. دسته ديگر از اين روايات در بيان مطالبى است كه از قدر و منزلت ما مى‌كاهد و دسته سوّم رواياتى است كه نسبت به دشمنان ما بدگويى كرده و عيب آن‌ها را روشن و آشكار بيان مى‌كنند[١].

در اين دوران پديده فتوا دادن دانشمندان در مسائل دينى بر حسب رأى و نظر خود رايج گشته، قياس در احكام و تفسير به رأى در تفسير آيات قرآن مجيد در ميان دانشمندان شيوع پيدا كرد. همچنان‌كه افكار تصوّف و دورى‌

[١] . عيون اخبار الرّضا ١/ ٣٠٤.