دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٩٢ - تیجانیه

تیجانیه

تیجانیّه، یکی از طریقه‌های رایج تصوف در افریقای مرکزی و غربی که به وسیلۀ ابوالعباس احمد بن محمد تیجانی (تجانی) حسنی (١١٥٠- ١٧ شوال ١٢٣٠ق/ ١٧٣٧-٢٢ سپتامبر ١٨١٥م) ایجاد گردید. نام دقیق‌تر این فرقه «تِجانیه» است و به اعتبار نام کوچک مؤسس آن، به «احمدیه» نیز شهرت دارد (طصفاوی، ٦٨).
احمد بن محمد تجانی، بنیان‌گذار این طریقه، در روستای عین ماضی ــ در جنوب الجزایر کنونی ــ به دنیا آمد و به سبب وصلت یکی از پدرانش با خانواده‌ای از قبیلۀ «بنی توجین» مغرب به «تجانی» شهرت یافت. او خود را جزو سادات حسنی (شرفا) می‌دانست و نسبت سیادت خود را از طریق نفس زکیه به امام حسن(ع) می‌رساند (دخیل‌الله، ٤٠؛ حرازم، ١/ ٢٣، ٢٦؛ ابوالنصر، ١٥-١٦). تجانی در کودکی قرآن کریم را حفظ کرد و تا سن ٢٠ سالگی، آثار اندیشمندانی چون ابن رشد را فرا گرفت. او در ١١٧١ق/ ١٧٥٨م، به فاس مهاجرت کرد و با دو تن از مشایخ بزرگ تصوف مغرب، یعنی شیخ طیب وزانی و شیخ احمد صقلی دیدار نمود؛ سپس با طریقۀ قادریه آشنا شد و پس از آن، اصول طریقۀ ناصریه را نزد محمد بن عبدالله تزانی آموخت. او در ١١٨٦ق عازم مکه گردید و در میان راه به دیدار محمد بن عبدالرحمان ازهری شتافت تا مبانی طریقۀ خلوتیه را فراگیرد (حرازم، ١/ ٢٣؛ حفناوی، ٣٩-٤٠؛ جوسقی، ١٠٧-١٠٨). وی همچنین با شیخ دیگری از همین طریقه به نام محمود کردی (د ١٢٠٨ق) نیز ملاقات نمود (مراکشی، ٥/ ١٩٨؛ دخیل‌
الله، ٤٦).
تجانی در کمتر از دو سالی که در مکه و مدینه اقامت داشت، از محضر صوفیانی چون محمد بن عبدالکریم سمان و ابوالعباس هندی بهره برد و در ١١٨٨ق/ ١٧٧٤م، به قاهره بازگشت تا دوباره با شیخ محمود کردی دیدار نماید. گویا شیخ در این ملاقات به تجانی اجازۀ ارشاد داد و بر همین مبنا، برخی سلسلۀ طریقه تجانی را از جانب شیخ محمد کردی به ابونجیب سهروردی و در نهایت به علی(ع) و پیامبر(ص) می‌
رسانند (حرازم، ١/ ٣٥-٣٧؛ سعدالله، ١/ ٥١٨).
وی در ١١٩١ق به قصد زیارت مقبرۀ مولا ادریس به فاس سفر کرد و سپس به روستای ابی‌
سمغون رفت و در آنجا ساکن شد. ظاهراً مهم‌
ترین واقعۀ زندگی او، یعنی رؤیت پیامبر(ص) در خواب و کسب اجازۀ تلقین ذکر از وی نیز در همین محل و میان سالهای ١١٩٦ تا ١١٩٩ق اتفاق افتاد؛ واقعه‌
ای که از نظر تاریخی بیانگر آغاز شکل‌
گیری طریقۀ تیجانیه است (دخیل‌
الله، همانجا؛ حفناوی، ٤٠؛ مخلوف، ٣٧٨؛ ابوالنصر، ١٨-١٩؛ سعدالله، همانجا؛ جوسقی، ١١١-١١٢). وی سپس در ١٢١١ق، از جور ترکان عثمانی به شهر فاس پناه برد و در آنجا با استقبال گستردۀ مردم روبه‌
رو شد و تا ١٢١٥ق/ ١٨٠٠م، نخستین زاویۀ رسمی خود را در فاس دایر کرد و باقی عمر خویش را در همین شهر ماند و سرانجام در سن ٨٠ سالگی درگذشت. پیکر تجانی را در همان زاویه به خاک سپردند و مزارش تا به امروز زیارتگاه پیروان او ست (سلاوی، ٨/ ١٠٥؛ ابوالنصر، ٢٠؛ مخلوف، همانجا؛ خلیفه، ١/ ٣١٧؛ سکیرج، ٢٠؛ بیطار، ١/ ٣٠٣-٣٠٤؛ طصفاوی، ٨).
تجانی در تصوفِ نظری دانش بسیار داشت و با بیشتر طریقه‌
های زمان خود آشنا بود. او کتاب الحکم ابن عطاءالله اسکنـدری را ــ که از آثـار مهم شاذلیـه به شمـار می‌
رود ــ تدریس می‌
نمود. نوشته‌
های مختلفی را به او منتسب می‌
دارند که اغلب توسط مریدان وی جمع‌
آوری شده است. این آثار شامل تفاسیری بر آیات قرآن کریم و احادیث پیامبر(ص)، توصیف برخی از مکاشفات، نامه‌
هایی خطاب به رؤسای دولتی، ذکرها و دعاهای مختلف، مکاتباتی با فقها و توصیه‌
هایی به مریدان است که صفحاتی از اصل آنها هم‌
اکنون در خزانۀ رباط موجود‌
است (زرکلی، ١/ ٢٤٥؛ حرازم، ٢/ ١٤٨، ١٦٦، ١٦٨، ٢١٦؛ سرکیس، ٦٥٠؛ کحاله، ٢/ ١٤٣؛ بغدادی، هدیه، ١/ ١٨٣، ایضاح، ١/ ٣٨٦؛ جوسقی، ١٠٩).
تجانی در زمان حیات خویش مریدان بسیاری را تربیت کرد که شرح حال برخی از آنها در کتاب کشف الحجاب آمده است و از جملۀ آنان می‌
توان به شیخ علی حرازم اشاره کرد که سخنان تجانی را در کتاب جواهر المعانی گرد آورده است (سکیرج، ٤-٥؛ رادتکه، ٣٣٣). اما حاج‌
علی بن عیسى (د ١٢٣٩ق) مهم‌
ترین مرید تجانی بود که خود شیخ او را به عنوان جانشین و مقدم زاویۀ تماسین برگزید. بنابر وصیت تجانی قرار بود که رهبری طریقه به تناوب از خاندان علی بن عیسى ــ که در تماسین سکنا داشتند ــ به نوادگان تجانی ــ که در عین ماضی ساکن بودند ــ منتقل شود؛ اما این تناوب به تدریج سبب بروز اختلاف در میان دو جناح پیروان تیجانیه گردید. پس از وفات علی بن عیسى، پسر کوچک تجانی، به نام محمد صغیر (حبیب) (د ١٢٦٧ق/ ١٨٥١م) زعامت این فرقه را برعهده گرفت و با سفر به صحرا و سودان، تیجانیه را وسعت و قدرت بسیار بخشید. پس از وی، محمدعید بن علی بن عیسى (د ١٢٩١ق/ ١٨٧٤م) رهبری طریقه را عهده‌
دار شد، ولی در این زمان اختلافهای عین ماضی و تماسین به حدی رسید که هر گروه برای خود خلیفۀ جداگانه‌
ای معین کرد. به این ترتیب، از شاخۀ عین ماضی (یعنی خاندان تجانی) نخست دو پسر محمد صغیر، به نامهای احمد (د‌
١٣١٤ق/ ١٨٩٦م) و بشیر (د ١٣٢٩ق/ ١٩١١م) و پس از آنها، پسر احمد یعنی علی، زمام امور را به دست گرفتند. در شاخۀ تماسین نیز نوۀ علی بن عیسى به نام محمد صغیر (د ١٣٠٩ق) بر جای پدر نشست. از آن هنگام به بعد، طریقۀ تیجانیه رهبری واحدی نداشته است و در هر منطقه خلیفه‌
ای مستقل که معمولاً به طور موروثی به خلافت می‌
رسد، رهبری طریقه را برعهده دارد ( گاه‌
شمار...، ١/ ١١٧؛ تریمینگام، «
طریقه‌ها... »
، ١٠٩, ١٧٩، «
اسلام درسودان»
، ٢٣٦-٢٣٧، «
اسلام در اتیوپی»
، ٢٣٦).
 
محمد حفیظ (د ١٢٣٥ق) از دیگر مریدان تجانی بود که به عنوان خلیفۀ او در موریتانی انتخاب گردید و این طریقه را در جنوب مغرب گسترش داد (فاسی، ١٠٩). اما در اواخر سدۀ ١٣ق شریف الاحذر، یکی از خلیفه‌
های این منطقه، مبانی اصلاح نوینی را مطرح ساخت که توسط شاگردش یعنی شیخ حملّه (د ١٣٦١ق/ ١٩٤٢م) مورد تأکید قرار گرفت. اختلاف آنها با دیگران بر سر شمار اذکار و اوراد بود و این اختلافات سرانجام به انشعاب فرقۀ حملّیه انجامید. این طریقه علاوه بر موریتانی و ولتای شمالی، در سنگال، نیجر و گینه‌
نیز پیروانی دارد (کلارک، ٢١٢-٢١٣).
حاج عمر تال (د ١٢٨٣ق/ ١٨٦٦م) نیز مهم‌
ترین رهبر شاخۀ سودانی تیجانیه بود. وی در حجاز و توسط محمد الغالی برگزیده شد تا این طریقه را در افریقای غربی گسترش دهد. نهضت او به سبب پیوند عمیق تصوف و سیاست اهمیت بسیار دارد، زیرا رویارویی او با استعمار فرانسه و تصورات موعود باورانه‌
ای که دربارۀ شخصیت او شکل گرفت، سبب گردید تا پیروان بسیاری پیدا کند و حرکتهای نظامی چندی را سامان دهد. حاج عمر حکومتی به نام «
توکولور»
را در سودان غربی، نیجریه، گینه و مالی به وجود آورد و پس از وی فرزندش یعنی احمد شیخ (ه‍
م) یا احمدو سیکو حکومت او را در دست گرفت. طومار ٣٠ سالۀ این جنبش با حملۀ فرانسویها درهم پیچیده شد، اما طی آن بسیاری از غیرمسلمانان سرزمین هوسا به وسیلۀ طریقۀ تیجانیه با اسلام آشنا شدند (کلارک، ١٣١-١٣٦؛ هیسکت، ٣٣٥؛ ‌
حسن، ٢٠؛ مونیه، ١٣٠-١٣١). به دنبال این حرکت، محمدالامین (ممدولمین، د ١٣٠٥ق) خود را جانشین حاج عمر معرفی کرد و مدعی زعامت تیجانیه در غرب افریقا گردید. پس از وی، الفا هاشم (د ١٣٤٩ق)، برادرزادۀ عمر تال نیز همین داعیه را در قلمرو احمدو مطرح کرد (کلارک، ١٤٦؛ ابوالنصر، ١٤٢؛ تریمینگام، «
تاریخ...»
، ١٧٤). این روند با ظهور فردی از شاخۀ تماسینی تیجانیه به نام عمر جنبو (د ١٣٣٦ق) تداوم یافت. او این طریقه را در کردفان و دارفور تقویت کرد (همو، «
اسلام در سودان»
، ٢٠٠, ٢٣٨؛ شقیر، ١٦٥).
محمد المختار (د ١٢٩٩ق/ ١٨٨٢م) نیز که خود شاگرد یکی از مریدان تجانی به نام محمدالسقاف بود، طریقۀ تیجانیه را در مصر و افریقای شرقی گسترش داد. به رغم فضای نامساعدی که در این ناحیه وجود داشت، فعالیتهای او توسط عبدالمؤمن بن احمد بن سلامه (د ١٣١٤ش/ ١٩٣٥م) دنبال گردید (تریمینگام، همان، ٢٣٧-٢٣٨؛ مرسی، ٢٤٢).
از دیگر رهبران تیجانی علی بارو بود که در آغاز سدۀ ٢٠م این طریقه را در غنا ترویج داد. هم‌
زمان با وی، امیر عباس اهل کانو نیز در نیجریه فعال بود و بعد از او، ملم محمدو سالگا (د‌
١٣٢٧ش/ ١٩٣٨م) رهبری تیجانیه را عهده‌
دار شد. اما مهم‌
ترین مروج در این ناحیه، ابراهیم بن عبدالله نیاس (د ١٣٥٤ش/ ١٩٧٥م) بود. او خود را غوث‌
الزمان (منجی عصر) نامید و صورتی اصلاحی از تیجانیه را ترویج کرد که به تدریج به شکل‌
گیری «
جماعت نیاسیۀ فیضیه»
منجر گردید. اعضای این شاخه، برخلاف تیجانیۀ عمری (پیروان عمرتال)، نماز را در حالی که دست راست را بر دست چپ و روی سینه گذاشته‌
اند، می‌
خوانند. از این‌
رو، پیروان عمر تال را به نام «
سادالو»
و پیروان نیاسی را «
کابارو»
می‌
نامند. نیاسیه ابتدا در نیجر و سپس گینه، گامبیا، توگو، سنگال، ولتای شمالی و مالی پیروان فراوان یافت. شاخۀ نیجریایی این طریقه، سازمانی به نام فتیان‌
الاسلام دارد که در توسعۀ آموزش و پرورش در این منطقه بسیار موفق بوده است (کلارک، ٢٠٧-٢٠٩؛ هیسکت، ٤١٥-٤١٦؛ مونیه، ١٢٥، ١٤٦، ١٤٩؛ امین، ٧٢).
حاج‌
مالک سی (د ١٣٠١ش/ ١٩٢٢م) نیز یکی از شخصیتهای مهم تیجانیه در سنگال بود. زاویۀ وی در تواون، مرکزی برای مطالعات اسلامی و عربی به شمار می‌
آمد و پس از او، فرزندش ابوبکرسی خلافت تیجانیه را در این ناحیه برعهده گرفت (ابوالنصر، ١٤٤-١٤٥). از ویژگیهای این شاخۀ طریقۀ تیجانیه آن است که اعضای آن در خارج از افریقا هم فعالیتهای چندی داشته‌
اند. برای نمونه، سیدالبشیر بن محمد در حدود سال ١٨٣٢م زاویه‌
ای در یمن ایجاد کرد. محمد عبیدی نیز در ١٨٩٧م تیجانیه را به ترکیه برد و محمد بن عبدالمالک علمی (د ١٣١٣ش/ ١٩٣٤م) حوزۀ طریقه را تا سوریه، فلسطین و حجاز گسترش داد (همو، ١٥٨-١٦١).

عقاید و آیینها

شیخ احمد تجانی بنیان‌
گذار طریقۀ تیجانیه بر آن باور بود که ارتباط معنوی انسان با خداوند می‌
تواند به واسطۀ اولیای الٰهی صورت پذیرد. از این‌
رو، پیامبر اسلام(ص) در مرکز توجه این طریقه قرار دارد و ذکر صلوات بر او بسیار مهم است. به همین ترتیب، اهل بیت(ع) و اصحاب پیامبر(ص) نیز بسیار مورداحترام و محبت‌
اند. از نظر تجانی، بهترین راه کسب فیض یا همان توفیق نجات، متوسل شدن به اولیای الٰهی است، زیرا ایشان وسیلۀ وحدت مرید با خداوند، و عامل فنای وی هستند. البته داعیۀ خاتمیت تجانی اقتضای آن داشت که طریقۀ وی نیز برترین طریقه به شمار آید و مشایخ آن بر سایر شیوخ اولویت داشته باشند (فوتی، ٢/ ٧-٨، ١١؛ هیسکت، ٣٣٦؛ تریمینگام، «
اسلام در سودان»
، ١٩٣؛ مونیه، ١٣٧). مکاشفات شخص تجانی و رؤیت پیامبر(ص) در خواب یا بیداری، مبانی اصلی این نظریه بودند. او مدعی بود که از همین طریق، اوراد و 

 
اذکار خاصی را بی‌
واسطه از رسول خدا(ص) فرا می‌
گیرد و بر این اساس، خود را قطب مکتوم و سیدالاولیاء معرفی نمود. البته بعدها لقب خاتم‌
الاولیاء نیز به لقبهای دیگر او افزوده شد که گمان می‌
رود برگرفته از آثار ابن عربی باشد، زیرا گسترۀ متنوعی از اصطلاحات ویژۀ ابن عربی در آثار تجانی یافت می‌
شود (فوتی، ٢/ ١٧؛ شنقیطی، ٩٦؛ جوسقی، ١٠٣، ١١٢؛ طصفاوی، ٢٠-٢١).
محوریت نقش اولیا در این طریقه سبب شد تا سنت زیارت نیز در میان آنان رواج یابد، و این امر به نوبۀ خود موجب گردید که مزار اغلب شیوخ تیجانیه تبدیل به زیارتگاه شود و دیگر آنکه، سنت «
پرسه و سیاحت»
که اغلب به منظور دیدار دیگر مشایخ انجام می‌
گیرد، در این طریقه رونق یابد (طصفاوی، ٢٣؛ حرازم، ١/ ٣٧؛ تریمینگام، «
اسلام در اتیوپی»
، ٢٤٦؛ سکیرج، ٥٠؛ خلیفه، ١/ ٣١٩).
یکی از دیگر ارکان مهم طریقۀ تیجانیه، «
ورد»
(اذکار خاص) است. محتوای کلی اوراد را بیشتر تهلیل، استغفار و گونۀ خاصی از صلوات بر پیامبر(ص) به نام «
صلاة الفاتح»
تشکیل می‌
دهد که شمار آنها بنا بر زمان ذکر متفاوت است. علاوه بر اوراد خاص، ٣ نوع ورد عمومی نیز وجود دارد که با نامهای «
لازم»
، «
وظیفه»
و «
تهلیل»
معروف‌
اند. به عنوان نمونه، ورد لازم مجموعۀ ٣ ذکر (یعنی ١٠٠ بار استغفار، ١٠٠ بار صلاة فاتح و ١٠٠ بار لاالٰه‌
الاالله) است که دو بار در روز (قبل از نماز صبح و در بعدازظهر) خوانده می‌
شود. فرقه‌
های مختلف تیجانیه در شمار برخی از اوراد با یکدیگر اختلاف دارند، اما همۀ آنها ورد را وسیلۀ انتقال برکت و فیض از جانب پیر به مرید می‌
دانند و معتقدند که حاصل این اذکار، تقرب به خداوند است (ابوالنصر، ٥١؛ شنقیطی، ٨٢؛ مونیه، ١٣٢). آنان همچنین بر این باورند که کراماتی نیز برای مرید حاصل می‌
شود که نباید آنها را افشا کرد. البته ذکر کرامات تجانی ــ همچون قدرت وی برای وارد کردن بی‌
حساب پیروانش به بهشت ــ مانعی ندارد، زیرا باعث جلب پیروان جدید می‌
شود (کوئادری، ١٩٦؛ طصفاوی، ٥٨؛ تریمینگام، «
اسلام در سودان»
، همانجا؛ فوتی، ١/ ١٥١).
خواندن اوراد معمولاً در کنار واجبات دینی انجام می‌
گیرد و به‌
رغم اینکه برخی از ذکرها صورتی منظوم دارند، تیجانیه تمایل چندانی به سماع نشان نمی‌
دهند و به تأثیر از غزالی، آن‌
را محدود به خواص می‌
دانند. از این‌
رو، گاه مشاهده می‌
شود که برخی از مشایخ آنان در مجالس سماع حاضر می‌
شوند (طصفاوی، ٧٨؛ تریمینگام، همان، ٢٣٧؛ حرازم، ١/ ١٢٩-١٣٠).
در طریقۀ تیجانیه گونه‌
ای سلسله مراتب داخلی رایج است که به ترتیب اولویت از بالاترین شیخ طریقه یا شیخ اکبر آغاز می‌
شود و سپس به خلفا، مقدمها و در آخر به مریدان منتهی می‌
گردد. شیخ اکبر بیشتر در زاویۀ مادر ساکن است، و خلفا و مقدمین زوایای فرعی را اداره می‌
کنند. مقدمها بایستی با زاویۀ مادر مرتبط باشند و از شیخ‌
اکبر اجازۀ تلقین ذکر بگیرند. پیروان این طریقه اغلب یکدیگر را «
احباب»
می‌
خوانند و مبالغی را به صورت هدیه به زاویۀ خویش می‌
پردازند. بخشی از درآمد زوایا نیز از طریق وقف تأمین می‌
شود. هیچ مریدی حق پیوستن به طریقۀ دیگر را ندارد، اما ورود افراد سایر طریقه‌
ها به زوایای تیجانیه آزاد است (کلارک، ١٥٦؛ مرسی، ٢٧؛ طصفاوی، ٣١، ٣٥؛ ‌
حسن، ١٩).
مراسم تشرف به طریقۀ تیجانیه نیز آداب خاصی دارد. مرید نخست باید شعائر نذر و عهد را به جای آورد و ضمن آن متعهد ‌
شود که شروط لازم و کمالیۀ طریقه را رعایت کند. شمار شرطهای لازم ٢٠ مورد است که از انتخاب یک خلیفه و مقدم برای کسب هدایت آغاز می‌
شود و به پاره‌
ای تعهدات اخلاقی و شرعی دیگر پایان می‌
یابد. شرطهای کمالیه نیز ٢٠ مورد است که بیشتر آنها به آداب ورد مربوط می‌
شود (شنقیطی، ٨٨؛ طصفاوی، ٣٥، ٤٠؛ تریمینگام، همان، ٢٣٨).
احمد تجانی خود ظاهراً در فقه مالکی صاحب‌
نظر بود و بر همین مبنا بسیاری از مریدان او نیز مالکی‌
مذهب هستند، اما قاعده‌
ای در این طریقه وجود دارد که براساس آن تبعیت مطلق از یکی از مذاهب چهارگانۀ اهل سنت لازم نیست و فرد در پذیرش هرکدام از این مذاهب فقهی آزاد است. دربارۀ شخص تجانی به‌
ویژه این باور وجود دارد که او به سبب ارتباط با پیامبر(ص)، نظریات فقهی خاص خود را داشت و بر وی لازم نبود تا از فقیه دیگری پیروی نماید. بخشی از این آراء ــ که البته حجم اندک آنها اساساً با کتابهای مرجع فقهی قابل مقایسه نیست ــ گردآوری شده، و مورد استفادۀ مریدان است. انتقادهایی نیز از جانب فقها بر این نظریات فقهی وارد شده است (تریمینگام، «
اسلام در اتیوپی»
، ٢٢٠؛ هیسکت، ٣٧٠؛ طصفاوی، ١٤؛ فوتی، ١/ ١٠٥؛ سکیرج، ١٤٩).
طریقۀ قادریه مهم‌
ترین رقیب منطقه‌
ای تیجانیه به‌
شمارمی‌
آید. تجانی خود در آثار خویش بارها از عبدالقادر گیلانی نام می‌
برد و به نظر می‌
رسد که در آن زمان، روابط وی با قادریه در سطح مطلوبی بوده است، اما در سدۀ ١٣ق/ ١٩م و در دورۀ استعماری، رقابت میان این دو طریقه برای جذب مریدان بالا گرفت و در بیشتر مناطق به نفع تیجانیه خاتمه یافت. دستگاه تبشیری طریقۀ تیجانیه در شیوۀ تبلیغ خود با حرکتهای نظامی چندان میانه‌
ای نداشت و اعضای آن با سفرهای متعدد به نقاط مختلف، و بازگویی کرامات تجانی عامۀ مردم را جذب می‌
کردند. با آنکه رقابت میان دو طریقۀ قادریه و تیجانیه گاه به درگیریهای مختلف می‌
انجامید، اما گاه نیز چنان قرابتی میان آنها حاکم بود که در برخی از مناطقْ شیخی واحد داشتند. به نظر می‌
رسد که وجود دشمنان مشترک ــ همچون جنبش ضدتصوف «
ازاله»
در نیجریه ــ یکی از عوامل نزدیکی تیجانیه و قادریه بوده است (حرازم، ١/ ٣٢؛ هیسکت، ٨٥، ٣٥٨، ٤١٤؛ محمود، ٥٤-٥٥؛ مونیه، ١٣١، ١٣٥؛ کوئادری، ١٩٣, ١٩٥, ١٩٧).
در سدۀ حاضر تیجانیه با مخالفتهایی از جانب جنبشهای وهابی و سلفی روبه‌
روست که سابقۀ آن به زمان خود تجانی بازمی‌
گردد. این مخالفتها بیشتر بر دو محور زیارت قبور اولیا و توسل به ایشان متمرکز است و اغلب از رشد و گسترش این طریقه کاسته است (طصفاوی، ٢٣؛ خلیفه، ١/ ٣١٨؛ کلارک، ٢٠٨-٢٠٩؛ تریمینگام، «
طریقه‌
ها»
، ١٠٩). با آنکه این روند خصمانه هنوز جریان دارد، اما تیجانیه با رویکردهای تساهل جویانه و جنبه‌
های متنوع عرفان نظری، در میان تحصیل‌
کردگان پیروان بسیار دارد و در پی یافتن عرصه‌
های نوینی در خارج از افریقا است (همان، ٢٥٤، نیز «
اسلام در سودان»
، ٢٣٩؛ مونیه، ١٢٦).

مآخذ

امین، شریف یحیى، معجم الفرق الاسلامیة، بیروت، ١٩٨٦م؛
بغدادی، ایضاح؛
همو، هدیه؛
بیطار، عبدالرزاق، حلیة البشر، به کوشش محمد بهجة البیطار، دمشق، ١٩٦١م؛
جوسقی، محمد، «
النفخة القدسیة فی السیرة الاحمدیة التجانیه»
، همراه الفتح الربانی (نک‍
: هم‍
، طصفاوی)؛
حرازم، علی، جواهر المعانی و بلوغ الامانی فی فیض سیدی ابی العباس التجانی، بیروت، ١٩٧٣م؛
حسن، حسن ابراهیم، انتشار الاسلام و العروبة فیمایلی الصحراء الکبرى، قاهره، ١٩٥٧م؛
حفناوی، محمد، تعریف الخلف برجال السلف، بیروت، ١٩٨٢م؛
خلیفه، ادریس، الحرکة العلمیة و الثقافیة بتطوان من الحمایة الی الاستقلال، مغرب، ١٩٩٤م؛
دخیل‌
الله، علی، التجانیة، ریاض، ١٩٧٩م؛
زرکلی، اعلام؛
سرکیس، یوسف الیان، معجم المطبوعات العربیة و المعربة، قاهره، ١٩٢٨م؛
سعدالله، ابوالقاسم، تاریخ الجزائر الثقافی، الجزایر، ١٩٨٥م؛
سکیرج، احمد، کشف الحجاب عمن تلاقی مع الشیخ التجانی من الاصحاب، فاس، ١٩٦١م؛
سلاوی، احمد، الاستقصاء، به کوشش جعفر ناصری و محمد ناصری، دارالبیضاء، ١٩٥٦م؛
شقیر، نعوم، جغرافیة و تاریخ السودان، بیروت، ١٩٧٢م؛
شنقیطی، احمد، «
الفتوحات الربانیة فی طریقة الاحمدیة»
، همراه الفتح الربانی (نک‍
: هم‍
، طصفاوی)؛
طصفاوی، محمد، الفتح الربانی فیما یحتاج الیه المرید التجانی، قاهره، ١٣٢٧ق؛
فاسی، علال، التصوف الاسلامی فی المغرب، رباط، ١٩٩٨م؛
فوتی، عمر، «
رماح حزب الرحیم على نحور حزب الرجیم»
، در حاشیۀ جواهر المعانی (نک‍
: هم‍
، حرازم)؛
کحاله، عمررضا، معجم المؤلفین، بیروت، ١٩٥٧م؛
گاه‌
شمار رویدادهای تاریخ معاصر خاورمیانه، مؤسسۀ مطالعات تاریخ خاورمیانه، تهران، ١٣٦٩ش؛
محمود، عبدالقادر، الفکر الصوفی فی السودان، بیروت، ١٩٦٩م؛
مخلوف، محمد، شجرة النور الزکیة، بیروت، ١٣٥٠ق؛
مراکشی، عباس، الاعلام بمن حل مراکش و اغمات من الاعلام، فاس، ١٩٣٨م؛
مونیه، الیویه، خیزشها و چالشهای اسلام در افریقا، ترجمۀ فرزانه شادان‌
پور، تهران، ١٣٨٣ش؛
هیسکت، مروین، گسترش اسلام در غرب افریقا، ترجمۀ احمد نمایی، مشهد، ١٣٦٩ش؛
نیز:

Abun-Nasr, J. M., The Tijaniyya, London, ١٩٦٥;
Clarke, P., West Africa and Islam, London, ١٩٨٤;
Quadri, Y. A., «
The Qādiriyyah and Tijāniyyah Relations in Nigeria in the ٢٠th Century»
, Studies in Islam, ١٩٨١, vol. XVIII, nos. ١-٢;
Morsy, M., North Africa ١٨٠٠-١٩٠٠, London, ١٩٨٤;
Radtke, B., «
Sufism in the ١٨th Century»
, Die Welt des Islams, ١٩٩٦, vol. XXXVI;
Trimingham, J.S., A History of Islam in West Africa, Oxford, ١٩٦٢;
id, Islam in Ethiopia, London, ١٩٥٢;
id, Islam in the Sudan, London, ١٩٦٥;
id, The Sufi Orders in Islam, Oxford, ١٩٧١.
علیرضا ابراهیم