دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٧٢ - پانی پتی، ثناءالله
پانی پتی، ثناءالله
نویسنده (ها) :
محسن خالقی
آخرین بروز رسانی :
چهارشنبه ٢١ خرداد ١٣٩٩
تاریخچه مقاله
پانیْ پَتی، ثناءالله، قاضی محمد ثناءالله پانی پتی عثمانی (١١٤٣-١٢٢٥ق / ١٧٣٠-١٨١٠م)، صوفی برجستۀ طریقۀ مجددی نقشبندی، عالم و فقیه حنفی شبه قاره. زادگاه و موطن او پانی پت، در نزدیكی دهلی بود و نسب وی با ١٢ واسطه به شیخ جلالالدین چشتی صابری پانیپتی (د ٧٦٥ق / ١٣٦٤م)، ملقب به كبیرالاولیاء، و از جانب او به عثمان بن عَفّان میرسید و نسب عثمانی او نیز از همینروست.
ثناءالله از خردسالی استعدادی درخشان داشت و در ٧ سالگی حافظ قرآن بود. وی در نوجوانی زبان عربی را فرا گرفت، سپس به دهلی رفت و نزد ولیالله بن عبدالرحیم عمری ــ شاه ولیالله محدث دهلوی (د ١١٧٦ ق / ١٧٦٢ م) ــ فقه وحدیث آموخت و در ١٨سالگی در فقه و اصول كارآمد گردید و چنان در این علوم چیره شد كه شاه عبدالعزیزبن ولیالله دهلوی او را «بیهقی وقت» نامید (غلامسرور، ١ / ٦٨٩؛ عبدالحی، نزهة...، ٧ / ١١٣؛ مجددی، ٨٣؛ رحمانعلی، ٣٨). وی همچنین در جوانی به سلوك و تصوف روی آورد و نخست به شیخ محمد عابد لاهوری سنّامی (د ١١٦٠ق / ١٧٤٧م) دست ارادت داد و به سفارش همو پس از وفات وی به مریدی نزد میرزا مظهر جان جانان (د ١١٩٥ق / ١٧٨١م) رفت.
ثناءالله كه به ارشاد شیخ خود بیشتر اوقاتش را به ذكر و مراقبه و قرائت قرآن میگذرانید، در مدتی كوتاه به مراتب بلندی رسید. میرزا مظهر به ثناءالله علاقۀ بسیار داشت و او را به دلیل جدیت در سلوك، دیانت و تقوا «علم الهدی» لقب داد و خلیفۀ خود گردانید (غلامسرور، نیز عبدالحی، همانجاها؛ مجددی، ٨٣-٨٤). ثناءالله آنگاه به پانیپت بازگشت و در آنجا چندی منصب قضا و حل اختلافات میان مردم را برعهده گرفت و به همین سبب به قاضی نیز نامبردار شد (همو، ٨٥؛ اردو ... ، ٦ / ١٠٣٣). وی از گرایش مردم زادگاهش به تشیع ناخرسند بود و آن را انحراف از صراط مستقیم میانگاشت و به این منظور كتاب سیف المسلول را در رد عقاید شیعه تألیف كرد (رضوی، II / ٦٨). ثناءاللهدر پانی پت درگذشت و درهمانجا به خاك سپردهشد (عبدالحی، همان، ٧ / ١١٤؛ رحمانعلی، همانجا).
آثـار
وی دارای تألیفات متعددی است كه برخی از آنها به صورت نسخۀ خطی است و برخی دیگر به چاپ رسیدهاند. آثار او به ترتیب موضوع اینهاست:
اخلاق و تصوف
١. ا. ارشادالطالبین، به فارسی در ٥ مقام و هر مقام شامل چند فصل كه به موضوعاتی چون ولایت، ناقصان، مرشدان، آداب ترقی و حصول، و مراتب قرب الهی میپردازد (منزوی، خطی مشترك، ٣/١٢٤٠؛ نوشاهی، ١/١١١؛ مشار، ٢/٢٧٨). ٢. معرفت شیخ كامل، به فارسی (منزوی، خطی، ٢/ ١٣٩٨). ٣. محبوب العارفین، به فارسی (مشار، ٢/٢٨٠)، ٤. رساله در مسئلۀ سماع و وحدت وجود ( اردو، ٦/١٠٣٤). ٥. حواشی بر المقالة المرضیهة (الوضیهة) فی النصیحة والوصیة، كه وصیتنامۀ اخلاقی شاه ولیالله دهلوی است و ثناءالله بر وصایای سوم، چهارم، پنجم و هفتم آن شروحی به فارسی نوشته است (منزوی، خطی مشترك، ٤/٢٤٦٣-٢٤٦٤؛ نوشاهی، ١/٩٩-١٠٠؛ راهی، ٣٣).
فقه و حقوق
١. حقیقة (حقوق) الاسلام، به فارسی و در ٧ قسم، دربارۀ حقالله و حقوق گروههای مختلف مردم بر یكدیگر است (منزوی، فهرستواره...، ٦/٤٣٢؛ راهی، ١٦؛ مشار، ٢/٢٧٩). ٢. الاخذ بالأقوی، كه در آن مسائل را همراه با مآخذ، دلائل و آراء ائمۀ چهارگانۀ اهل سنت بیان كرده است (نک : عبدالحی، همان، ٧/١١٣؛ الثقافة...، ١١٢). ٣. مالابُدّمنه، در فقه حنفی، به نظم فارسی و در ٩ كتاب و یك خاتمه كه از كتابهای درسی متداول در شبه قاره است (منزوی، خطی مشترك، ١٤/٧٠١-٧٠٣؛ مشار، ١/٢٨٠؛ راهی، ٢٢). ٤. رساله در حرمت غنا، به فارسی. ٥. رساله در حرمت متعه. ٦. رساله در عُشر و خراج (نک : عبدالحی، نزهة، ٧/١١٤، الثقافة، ٢٢٢؛ مشار، رحمانعلی، همانجاها).
قرآن و حدیث
١. تفسیر مظهری، به زبان عربی در ٧ جلد كه حاوی مباحثی در فقه با گرایش حنفی و نیز تصوف است و در آن از تفاسیر معروف قدما نظیر طبری، بغوی و بیضاوی، و نیز آثار ابن اسحاق، كلبی، ابن كیسان، اخفش زمخشری و فیروزآبادی بهرۀ بسیار گرفته شده است. مؤلف این تفسیر را پس از مرگ شیخ خود، میرزا مظهر و به یاد و نام او تألیف كرده است (عبدالحی، همان، ١٦٦؛ اردو، ٦/١٠٣٣؛ رحمانعلی، ٣٨؛ GAL, S, II/٥٤). ٢. جواهرالقرآن، كه درخصوص اشارات قرآنی است (نک : اردو، ٦/١٠٣٣). ٣. حلیة النبی، به فارسی (منزوی، فهرستواره، ٣/١٦٢٥). ٤. شرح دعای حزب البحر، به فارسی كه در آن اجازهنامۀ قرائت مؤلف از شیخ خود تا شیخ شاذلی آمده است (همو، خطی مشترك، ١٤/٨٤٥؛ عبدالحی، همان، ٢٠٦). ٥. فضایل نماز (منزوی، همان، ٣/١٧٤٦). ٦. ترجمۀ تذكرةالموتی والقبور، كه ترجمۀ فارسی كتاب جلالالدین سیوطی است. ٧. تذكرةالمعاد ( قیامتنامه)به فارسی كه بجز باب اول ــ كه خود آن را تألیف كرده ــ برگزیدهای از كتاب سیوطی با عنوان البدور السافرۀ فی امور الآخرة است و در ٥ باب تنظیم شده است (نوشاهی، ١ / ٥٠-٥١؛ منزوی، همان، ٢ / ١٠٦٣-١٠٦٤؛ مشار، ١ / ٢٧٩؛ راهی، ٣٠، ٣٨٦).
عقاید و كلام
نجمالهدایة، به فارسی كه به روش پرسش و پاسخ و با گرایش صوفیانه به موضوع فرق اسلامی پرداخته است (منزوی، همان، ٢/١١٩٨؛ فهرست...، ١٥٣). ٢. فایدۀ جلیله، در رد تصوف و فلسفه (نک : منزوی، همان، ٣/١٧٢٣). ٣. سیف المسلول (شمشیر آخته)، به فارسی و در رد تشیع كه از لحاظ شناخت حیات فكری ـ اجتماعی شیعیان هند در قرن ١٣ ق/ ١٩ م مورد توجه محققان قرار گرفته است (رضوی، همانجا؛ عبدالحی، نزهة، همانجا، الثقافة، ٢٢٢). ٤. رسالۀ احقاق، به فارسی كه در پاسخ به اعتراضها و اشكالهای شیخ عبدالحق محدث دهلوی بر مجدد الف ثانی نوشته شده است (منزوی، همان، ٣ / ١٤٧٩).
دو كتاب دیگر نیز به فارسی از وی یاد كردهاند: شهاب ثاقب، ( فهرست، ٢/١٥٧؛ اكرام، ٦٤٩؛ تاریخ ... ، ٣/٢٩٧)، و وصیتنامه، كه آن را در ٨٠ سالگی خطاب به خانواده و دوستان خود نوشته است (نوشاهی، ١ / ٩٨٩؛ راهی، ٤٥).
مآخذ
اردو دائرةالمعارف اسلامیه، لاهور، ١٩٦٢م؛ اكرام، محمد، رود كوثر، لاهور، ١٩٨٦م؛ تاریخ ادبیات مسلمانان پاكستان و هند، لاهور، ١٩٧٢م؛ راهی، اختر، ترجمههای متون فارسی به زبانهای پاكستانی، اسلامآباد، ١٩٨٦ م؛ رحمانعلی، محمد عبدالشكور، تذكرۀ علمای هند، لكهنو، ١٣٣٢ ق / ١٩١٤ م؛ عبدالحی، الثقافة الاسلامیة فی الهند، دمشق، ١٤٠٣ق / ١٩٨٣م؛ همو، نزهةالخواطر، حیدرآباد دكن، ١٣٧٨ق / ١٩٥٩م؛ غلامسرور لاهوری، خزینة الاصفیاء، كانپور، ١٨٩٤م؛ فهرست نسخههای خطی فارسی كتابخانۀ ندوةالعلماء لكهنو، دهلینو، ١٣٦٥ش؛ مجددی، عبدالله، مقامات مظهریه، استانبول، ١٩٨٦م؛ مشار، خانبابا، مؤلفین كتب چاپی فارسی و عربی، تهران، ١٣٤٠ش؛ منزوی، خطی؛ همو، خطی مشترك؛ همو، فهرستوارۀ كتابهای فارسی، تهران، ١٣٧٦ش؛ نوشاهی، عارف، فهرست كتابهای چاپ سنگی و كمیاب كتابخانه گنجبخش، اسلامآباد، ١٣٦٥ش؛ نیز:
GAL, S;
Rizvi, A. A., A Socio-Intellectual History of the Isnāʿp Asharī Sh’ıs in India, Canberra, ١٩٨٦.
محسن خالقی