اَبوالْوَفا خوارَزْمی (د ٤ رجب ٨٣٥ ق / ٧ مارس ١٤٣٢ م)، از عرفای سلسلۀ كبرویه كه از او با القابی چون قدوة العرفا (جامی، اشعه، ٦١)، پیر فرشته (علیشیر نوایی، ١٨٥؛ رازی، ٣ / ٣٢٩) و فرشتۀ ‌روی زمین (گازرگاهی، ١٥٧) یاد كرده‌اند.
تاریخ ولادت ابوالوفا روشن نیست. تنها به استناد یكی از رباعیات وی ــ كه در آن خود را مردی ٧٤ سـاله گفتـه است ــ ٧٦ ق / ١٣٥٩ م را سال تولد او دانسته‌اند (نك‌ : دانشنامه)، ‌اما با توجه به سخنی كه وی اندكی پیش از مرگ خود بر زبان آورده و به ٧٨ سالگی خود اشاره كرده است، تولد او را می‌توان در حدود سال ٧٥٧ ق حدس زد (نك‌ : خوارزمی، جواهر، چ ١٣١٢ ق، ٦٣٨).
ابوالوفا سلسلۀ مشایخ خود را در قطعه‌ای كه از او نقل كرده‌اند، از طریق خواجه سعید و ابوالفتوح به چند واسطه از جمله بابا كمال جندی، به نجم‌الدین كبری می‌پیوندد ( همان، چ ١٣٦٠ ش، ١ / ١١٨؛ نیز نك‌ : ابن کربلایی، ٢ / ٣٢٨؛ معصوم علیشاه، ٢ / ١٠٧).
ابوالوفا از شاعران معروف زمان خویش نیز بوده است و اشعار و رباعیات او را بسیاری از بر داشته‌اند (خواندمیر، ٤ / ٨- ٩؛ نیز نک‌ : ‌كاشفی،١ / ٣٢٠). همچنین از استادی او در موسیقی و علوم غریبه نیز سخن گفته‌اند (علیشیرنوایی، همانجا؛ رازی، ١ / ٣٢٩-٣٣٠؛ خواندمیر، ٤ / ٨).
از شاگردان مشهور ابوالوفا می‌توان به كمال‌الدین حسین خوارزمی، شارح فصوص الحكم ابن‌عربی و مثنوی مولوی اشاره كرد كه تألیف جواهرالاسرار در شرح مثنوی را به اشارت و تشویق استاد خود آغاز نمود (خوارزمی، همان، چ ١٣٦٠ ش / ١ / ٢٣). مریدان و معتقدان ابوالوفا گفته‌اند كه مقصود جلال‌الدین مولوی از «بوالوفا» در غزلی به مطلع «پیش‌ترآ پیش‌تر، ای بوالوفا ... » (مولوی، ١ / ١٥٧) خوارزمی، و به گونه‌ای پیشگویی از ظهور او بوده است (نك‌ : هدایت، ٤١؛ معصوم علیشاه، ٢ / ٣٣٨) و ظاهراً نخست خود ابوالوفا در بیتی از یك رباعی كه حسین خوارزمی از او نقل كرده (ینبوع، ٢٢٧)، چنین ادعا كرد است. اما روشن است كه این خطاب در شعر مذكور به شخص خاصی ناظر نیست.
ابوالوفا در خوارزم درگذشت و همانجا مدفون شد (گازرگاهی، همـانجـا؛ خواندمیر، ٤ / ٩؛ برای تـاریخ دقیق درگذشت وی، نك‌ : خوارزمی، همان، چ ١٣١٢ ق، ٦٣٦).

آثـار

١. دیوان اشعار. بخش اندكی از آن كه تماماً ترجیع‌بند است، بر جای مانده و در كتابخانۀ ملی ملك (شم‌ ‌٥٣٠٦) موجود است. افزون بر این اشعاری نیز به طور پراكنده از وی نقل شده است (نك‌ : خوارزمی، همانجا، جم‌ ، نیز شرح، ١ / ٩٤، جم‌ ، ینبوغ، همانجا؛ جامی، نفحات، ٤٣٤).
٢. نثر الجواهر، كه در منابع اخیر به صورت كنزالجواهر ضبط شده است (آقابزرگ، ١٢ / ١٥٠؛ هدایت، همانجا). خوارزمی از این كتاب نام برده و گفته است كه ابوالوفا تا اندك زمانی پیش از مرگ خود همچنان به تصحیح آن مشغول بوده است (جواهر، چ ١٣١٢ ق،٦٣٦-٦٣٧). به گفتۀ گازرگاهی، ابوالوفا این كتاب را برای پسر یزدان بخش چنگی تألیف كرده بود (ص ١٥٧- ١٥٨) و بسیاری از رباعیات او در این كتاب موجود بوده است (خوارزمی، شرح، ١ / ١٢١، ١٢٢، جواهر، چ ١٣١٢ ق، نیز گارزگاهی، همانجاها).
رسائل دیگری نیز به ابوالوفا نسبت داده‌اند (نك‌ : جامی، خواندمیر، همانجاها؛ صفا، ٤ / ٨٤؛ نفیسی، ١ / ٣٢١). خوارزمی به نامه‌ها و مكاتیب ابوالوفا كه به وی نوشته بوده، اشاره كرده و دو نمونه از آن را نقل كرده است (نك‌ : همان، چ ١٣١٢ ق، ٣٦٠-٦٣١).

مآخذ

‌ آقابزرگ، الذریعة؛
ابن كربلایی، حافظ حسین، روضات الجنان و جنات الجنان، به كوشش جعفر سلطان القرائی، تهران، ١٣٤٩ ش؛
جامی، عبدالرحمان، اشعة اللمعات، به كوشش احمد ربانی، تهران، ١٣٥٢ ش؛
همو، نفحات الانس، به كوشش مهدی توحیدی‌پور، تهران، ١٣٣٦ ش؛
خوارزمی، حسین، جواهر الاسرار و زواهر الانوار، به كوشش محمد جواد شریعت، اصفهان، ١٣٦٠ ش؛
همو، همان، لكهنو، ١٣١٢ ق؛
همو، شرح فصوص الحكم، به كوشش نجیب مایل هروی، تهران، ١٣٦٤ ش؛
همو، ینبوع الاسرار، به كوشش مهدی درخشان، تهران، ١٣٦٠ ش؛
خواندمیر، غیاث‌الدین، حبیب السیر، تهران، ١٣٦٢ ش؛
دانشنامه؛
رازی، امین احمد، هفت اقلیم، به كوشش جواد فاضل، تهران، علی اكبر علمی؛
صفا، ذبیح الله‌، تاریخ ادبیات در ایران، تهران، ١٣٦٦ ش؛
علیشیرنوایی، مجالس النفائس، به كوشش علی اصغر حكمت، تهران، ١٣٦٣ ش؛
كاشفی، علی، رشحات عین الحیات، به كوشش علی اصغر معینیان، تهران، ١٣٥٦ ش؛
گازرگاهی، حسین، مجالس العشاق، هند، ١٣١٤ ش / ١٨٩٧ م؛
معصوم علیشاه ، محمد، طرائق الحقائق، به كوشش محمد جعفر محجوب، تهران، ١٣٣٩-١٣٤٥ ش؛
مولوی، كلیات شمس، به كوشش بدیع الزمان فروزانفر، تهران، ١٣٣٦ ش؛
نفیسی، سعید، تاریخ نظم و نثر در ایران و در زبان فارسی، تهران، ١٣٤٤ ش؛
هدایت، رضاقلی، ریاض العارفین، به كوشش مهرعلی گرگانی، تهران، ١٣٤٤ ش.

محمد جواد شمس