دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤١٨ - خاکی کشمیری

خاکی کشمیری

خاکیِ کَشْمیری، بابا داوود (٩٢٧-٩٩٤ ق/ ١٥٢١-١٥٨٦ م)، از مشایخ متأخر طریقۀ سهروردیه در کشمیر، نویسنده و شاعر فارسی‌گوی.
داوود فرزند شیخ حسن خطاط، در خانواده‌ای گنایی (صاحب قلم، کاتب یا خطاط) در کشمیر به دنیا آمد. وی از همان کودکی به حفظ قرآن و تحصیل علوم پرداخت و نخست برخی کتابهای معمول درسی را نزد شیخ نصیرالدین نصیر آموخت، اما چندی بعد به تصور آنکه استادش گرایشهای شیعی دارد، از او کناره گرفت و نزد کسانی چون رضی‌الدین کشمیری و مولانا افضل کشمیری به فراگیری علوم عقلی و نقلی، همچون صرف و نحو، منطق، فقه، تفسیر و حدیث پرداخت. وی در ٢٠ سالگی تحصیلات خود را به پایان برد و مدتی به عنوان مدرس پسر نازک شاه به کار پرداخت و در همان هنگام با دختر سیدمیرک اندرابی ازدواج کرد (صوفی، II/ ٤٥٧؛ محب‌الحسن، ٢٥٦؛ احمد، ١/ ٥٠١؛ عبدالحی، ٤/ ١٠٧؛ دیده‌مری، ٢١٩؛ آزاد، ١٠٩، ١١٣؛ رحمان‌علی، ١٩٤).
داوود خاکی همچنین مدتی از جانب حکمرانان چَکِ کشمیر منصب قاضی‌القضاتی را عهده‌دار شد و در این هنگام ثروت فراوانی یافت، چندان‌که وی را «ملا دولت» می‌خواندند؛ اما در برخورد با حمزۀ کشمیری (د ٩٨٤ ق/ ١٥٧٦ م)، از مشایخ سهروردیه، مجذوب او گشت. مشاغل دنیوی را به یکسو نهاد، به او دست ارادت داد و زیر نظر او به سیر و سلوک پرداخت. وی همچنین از مصاحبت دیگر مشایخ سهروردی همچون احمد حسینی‌کرمانی، اسماعیل حسنی و محمد قادری، و نیز احمد مخدوم قادر، جانشین شیخ عباس ملتانی، و میرسید اسماعیل شامی، از مشایخ قادریه بهره برد و از آنها خرقه گرفت. داوود آن‌گاه برای امر به معروف و نهی از منکر، و نیز زیارتِ مشایخ ملتان و گسترش تعالیم سهروردیه به شهرهای مختلف از جمله ملتان و لاهور سفر کرد و سپس به کشمیر بازگشت (احمد، همانجا؛ آزاد، ١٠٩؛ غلام‌سرور، ٢/ ٨٨؛ راشدی، ١/ ٢٢١-٢٢٢؛ هادی، ٣٠٢-٣٠٣؛ دیده‌مری، همانجا).
خاکی ــ که در آن هنگام بسیار مورد احترام سُنیان ملتان بـود ــ به عنوان مرید و جانشینِ پرنفوذ شیخ حمزۀ کشمیری، نقش فعالی در اوضاع سیاسی کشمیر، به ویژه در برخورد با حاکمان شیعۀ چک (٩٥٨-٩٩٤ ق/ ١٥٥١-١٥٨٦ م) ایفا می‌کرد. در یکی از این وقـایع، در زمـان حکمرانی یعقوب‌ خان چک، قاضی موسى ــ که از قاضیان نامدار کشمیر بود ــ به دستور سلطان کشته شد. به دنبال این اقدامِ یعقوب‌خان، بابا داوود برای مقابله با تعصباتِ او، به همراه برخی از بزرگان کشمیر همچون شیخ یعقوب صرفی کشمیری (د ١٠٠٣ ق/ ١٦٩٢ م)، صوفی و حکیم معاصر بابا داوود، حیدرخان چک، فتح ‌خان و برخی دیگر به دهلی رفت و همراه با آنان جلال ‌الدین اکبر (د ٩٦٣ ق/ ١٥٥٦ م)، پادشاه مغول هند را به فتح کشمیر و بیرون راندن یعقوب ‌خان از آنجا ترغیب کرد. اکبرشاه نیز لشکری به فرماندهی قاسم ‌خان میربها را به همراه شیخ یعقوب صرفی، فتح‌خان و حیدر چک به کشمیر فرستاد. اما بابا داوود در راه بازگشت در اسلام‌ آباد بیمار شد و در همان‌جا درگذشت. پیکر او را نخست در اسلام ‌آباد به خاک سپردند، اما پس از چند سال بقایای آن را به کشمیر بردند و در مقبرۀ پیر او، یعنی شیخ حمزۀ مخدوم دفن کردند (ابوالفضل، ٤٩٦-٤٩٧؛ غلام‌سرور، ٢/ ٨٨ - ٨٩؛ صوفی، I/ ٢٣٤, II/ ٤٥٧؛ مارشال، ١٣٢؛ هـادی، همانجا؛ رضـوی، «تـاریخ اجتماعی ـ عقلانی ... »، I/ ١٨٣؛ محب‌الحسن، ١٨٣-١٨٥).
داوود خاکی شاگردانی تربیت کرد که برجسته‌ترین آنان نصیب‌الدین غازی کشمیری است، که پس از درگذشت او بر مسند ارشاد نشست (آزاد، ١١٠).

آثـار

از خاکی کشمیری آثاری به نظم و نثر، و به زبان فارسی برجای مانده است:

١. دیوان اشعار، که نسخۀ خطی آن در موزۀ کراچی موجود است. در این مجموعه، وی در اشعاری که بیشتر در قالب قصیده و قطعه است، به احوال، مدح و یا بیان تاریخ درگذشت مشایخ، و سرودن ماده تاریخهای دیگر پرداخته است (منزوی، خطی مشترک، ٧(١)/ ٦٩٢؛ احمد، ١/ ٥٠٣- ٥٠٨؛ نوشاهی، ٤٩٢). ٢. وردالمریدین، که قصیده‌ای در شرح احوال، اقوال و کرامات پیر او، شیخ حمزۀ مخدوم است و در ١٣١٢ ق در لاهور به چاپ رسیده است (غلام‌سرور، ٢/ ٨٨؛ راهی، ٤٣٢؛ منزوی، همانجا، نیز فهرستواره ... ، ٣/ ٢٣٣٣). ٣. دستور السالکین، که شرح منثور ورد المریدین است و نسخه‌ای از آن در کتابخانۀ ریاض لاهور نگاهداری می‌شود (غلام‌سرور، همانجا؛ منزوی، خطی مشترک، ٣/ ١٤٥١؛ رضوی، «تاریخ تصوف... »، I/ ٢٩٩). ٤. قصیدۀ ضروریه، در شرح مسائل فقهی، که در ١٨٩٤م در لاهور چاپ سنگی شده است (منزوی، همان، ٧(١)/ ٦٩١؛ مشار، ٣/ ٣٤٢١). ٥. مجموعة الفواید، که رساله‌ای به نثر آمیخته به نظم در شرح قصیدۀ ضروریه است (احمد، ١/ ٥٠٢؛ منزوی، همان، ٣/ ١٨٧٣). ٦- ٨. رسالۀ غسلیه؛ قصیدۀ جلالیه؛ قصیدۀ لامیه (احمد، همانجا؛ راشدی، ١/ ٢٢٥؛ نفیسی، ١/ ٤٠٦؛ استوری، I(٢)/ ٩٧٥).

مآخذ

آزاد، محمود، تذکرۀ اولیائی کشمیر، کشمیر، ١٩٩٣ م؛
ابوالفضل علامی، اکبرنامه، کلکته، ١٨٨٦ م؛
احمد، ظهورالدین، پاکستان میں ادب فارسی، لاهور، ١٩٨٣ م؛
دیده‌مری، محمداعظم، واقعات کشمیر، لاهور، ١٩٩٥ م؛
راشدی، حسام‌الدین، تذکرۀ شعرای کشمیر، لاهور، ١٩٨٣ م؛
راهی، اختر، ترجمه‌های متون فارسی به زبانهای پاکستانی، اسلام‌آباد، ١٣٦٥ ش/ ١٩٨٦ م؛
رحمان‌علی، تذکرۀ علمائی هند، به کوشش محمد ایوب قادری، کراچی، ١٩٦١ م؛
عبدالحی، نزهة الخواطر، حیدرآباد دکن، ١٩٥٤ م؛
غلام‌سرور لاهوری، خزینة الاصفیاء، نولکشور، ١٨٩٤ م؛
مشار، خانبابا، فهرست کتابهای چاپی فارسی، تهران، ١٣٥٢ ش؛
منزوی، خطی مشترک؛
همو، فهرستوارۀ کتابهای فارسی، تهران، ١٣٧٦ ش؛
نفیسی، سعید، تاریخ نظم و نثر در ایران و در زبان فارسی، تهران، ١٣٤٤ ش؛
نوشاهی، عارف، فهرست نسخه‌های خطی فارسی پاکستان، لاهور، ١٣٦٩ ش؛
نیز:

Hadi, N., Dictionary of Indo-Persian Literature, New Delhi, ١٩٩٥;
Marshall, D. N., Mughals in India, New York, ١٩٨٥;
Muhibbul Hasan, Kashmīr under the Sulṭāns, Calcutta, ١٩٥٩;
Rizvi, A. A., A History of Sufism in India, New Delhi, ١٩٨٦;
id, A Socio-Intellectual History of the Isnā ʿAsharī Shīisʿīs in India, Canberra, ١٩٨٦;
Storey, C. A., Persian Literature, London, ١٩٧٢;
Sufi, G. M. D., Kashīr, Lahore, ١٩٤٨.
محبوبه هادنیا