حُذَیْفَةِ بْنِ قَتادۀ مَرْعَشی، ملقب به سدیدالدین، از مشایخ صوفیه در سده‌های ٢ و ٣ ق / ٨ و ٩ م.
از زادگاه، تاریخ تولد و دیگر جزئیات زندگی او اطلاع چندانی در دست نیست. به گزارش طبقات الصوفیه وی از قدمای مشایخ شام بوده است (خواجه عبدالله، ٧٢). او را ملازم و مرید ابراهیم ادهم (د ١٦١ ق / ٧٧٨ م)، و پیر خرقۀ امین‌الدین هیبرۀ بصری (د ٢٨٧ ق / ٩٠٠ م) دانسته‌اند (قشیری، ٣٨١؛ میرخرد، ٤٨، ٤٩؛ ابن‌کربلایی، ١ / ٥٤؛ چشتی، الله‌دیه، ٤٧، ٥٠). حذیفه با سفیان ثوری هم‌نشین بود (ابونعیم، ٨ / ٢٦٧؛ خواجه‌عبدالله، همانجا؛ ابن‌جوزی، صفة ... ، ٤ / ٢٧٠؛ مناوی، ١ / ١٠٠) و با فضیل بن عیاض و بایزید بسطامی دیدار داشت (چشتی‌صابری، ٩٦-٩٧). وی ظاهراً همسری نداشت (میرخرد، ٤٨؛ چشتی، الله‌دیه، ٤٨)؛ شغل او را خشت‌زنی نوشته‌اند (ابن‌جوزی، تلبیس ... ، ٣٩٠).
دربارۀ تاریخ وفات او نیز اتفاق نظری وجود ندارد. برخی روایتها درگذشت وی را در شوال ٢٠٧ (همو، صفة، خواجه‌عبدالله، همانجاها؛ مناوی، ١ / ١٠١؛ شعرانی، ١ / ٦٢) و برخی دیگر در ١٩٢ ق (مناوی، همانجا)، ٢٥٢ ق (چشتی، الله‌دیه، ٥٠) و ٢٧٦ ق (غلام سرور، ١ / ٢٣٧) گفته‌اند. مدفن او در بصره بوده است (غلام‌فرید، ٧٥).
حذیفۀ مرعشی، ابراهیم ادهم، علی بکار و چند تن دیگر را از یاران خاص یکدیگر، و از جملۀ کسانی دانسته‌اند که در خوردن حلال با یکدیگر بیعت کرده بودند (ابونعیم، ٨ / ٢٧١؛ خواجه عبدالله، ٧٠). کلام راست، زیبا و نافع، تأکید بر لقمۀ حلال، اخلاص در عمل، تکریم قرآن‌ کریم، و پرهیز از هم‌نشینی با سفیهان از ویژگیهای او بوده است (همو، ٧٢؛ مناوی، ١ / ١٠٠-١٠١؛ ابونعیم، ٨ / ٢٦٧-٢٧١).
حذیفه قساوت قلب را سرچشمۀ مصیبتهای انسان می‌دانست و تنهایی و خانه‌نشینی را در عملِ دور از ریا مؤثر می‌شمرد (ابن ـ جوزی، همان، ٤ / ٢٦٨-٢٧٠). وی مراقبت بر ٤ چیز، یعنی چشم، زبان، هوای نفس و قلب را به‌جد توصیه می‌کرد (همان، ٤ / ٢٦٨؛ مناوی، ١ / ١٠١) و ٣ خصلت را سبب نزول خیر و برکت در زندگی می‌دانست که اینها ست: اخلاص در عمل، دوست‌داشتن برای مردم آنچه را که برای خود دوست می‌داری، و قناعت به اندک، تا جایی که در توان داری (ابونعیم، ٨ / ٢٧٠؛ مناوی، همانجا).
او کلمۀ «لٰا اِلٰهَ اِلّا اَللّٰه» را قوت روح اهل دل می‌شمرد (چشتی، الله‌دیه، ٤٧؛ غلام‌سرور، ١ / ٢٣٦). گفته‌اند که وی ٣٠ سال با وضو بود و روزه‌اش را پس از ٦ روز افطار می‌کرد (همانجاها). کراماتی چند نیز به وی نسبت داده‌اند (ابن‌جوزی، همان، ٤ / ٢٧٠؛ قشیری، ٣٨٢).
نام حذیفه در ردیف مشایخ نخستین و بزرگان سلسلۀ چشتیه آمده است و نوراحمد چشتی در بیان سلسلۀ مشایخ چشتیه، که خود نیز به آن منسوب است، این مطلب را به نظم کشیده است (ص ٤٦٠). دو شاخۀ نظامی و صابری طریقۀ چشتیه نیز نام او را در ردیف پیران خرقه و ارادت خود آورده‌اند (مسعود، ٨٤) و نویسندگان چشتی او را با القاب احترام‌آمیزی چون وافر الفضل و الاحسان، اکرم ‌الرجال، ملک الاولیاء و جز آنها ستوده‌اند (میرخرد، ٤٨؛ چشتی، عبدالرحمان، ٣٠٥؛ صابری، ١٩).

مآخذ

ابن‌جوزی، عبدالرحمان، تلبیس ابلیس، به کوشش محمد صباح، بیروت، ١٤٠٩ ق / ١٩٨٩ م؛
همو، صفة الصفوة، به کوشش محمود فاخوری و محمد رواس قلعه‌جی، بیروت، ١٤٠٦ ق / ١٩٨٦ م؛
ابن‌کربلایی، حافظ حسین، روضات الجنان، به کوشش جعفر سلطان القرایی، تهران، ١٣٤٤ ش؛
ابونعیم اصفهانی، احمد، حیلة ‌الاولیاء، قاهره، ١٣٥٧ ق / ١٩٣٨ م؛
چشتی، الله‌دیه، خواجگان چشت، سیر الاقطاب، به کوشش محمد سرور مولایی، تهران، ١٣٨٦ ش؛
چشتی، عبدالرحمان، مرآة الاسرار، ترجمۀ علی‌اصغر چشتی صابری، لاهور، ١٤١١ ق؛
چشتـی، نـوراحمد، تحقیقـات چشتـی، لاهور، ١٩٩٣ م؛
چشتـی صابری، علی‌اصغر، شمیم ولایت، لاهور، ١٤١٤ ق / ١٩٩٣ م؛
خواجه عبدالله انصاری، طبقات الصوفیه، به کوشش محمدسرور مولایی، تهران، ١٣٦٢ ش؛
شعرانی، عبدالوهاب، الطبقات الکبرى، قاهره، ١٣٧٤ ق / ١٩٥٤ م؛
صابری چشتی، محمد‌حسن، حقیقت گلزار، لاهور، بی‌تا؛
غلام سرور لاهوری، خزینة‌ الاصفیا، کانپور، ١٨٩٤ م؛
غلام فرید، مقابیس‌ المجالس ( اشارات فریدی)، به کوشش رکن‌الدین، لاهور، ١٤١٠ ق؛
قشیری، عبدالکریم، الرسالة القشیریة، به کوشش معروف زریق و علی عبدالحمید بلطه‌جی، بیروت، ١٤٠٨ ق / ١٩٨٨ م؛
مسعود، وحید احمد، سیرت خواجه معین‌الدین چشتی، لاهور، ١٩٨٧ م؛
مناوی، محمد عبدالرئوف، الکواکب الدریة، به کوشش محمود ربیع، قاهره، ١٣٥٧ ق / ١٩٣٨ م؛
میرخرد، محمد، سیر الاولیاء، لاهور، ١٣٩٨ ق / ١٩٧٨ م.

ناهید اشرف واقفی