دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٣١ - بغدادی، محمد
بغدادی، محمد
نویسنده (ها) :
آمال صراف
آخرین بروز رسانی :
جمعه ٣٠ خرداد ١٣٩٩
تاریخچه مقاله
بَغْدادی، محمد بن سلیمان حنفی، از صوفیان سلسله نقشبندیه و از خلفای خالدیه. درباره كودكی و جوانی بغدادی اطلاعاتی در دست نیست. آنچه با اطمینان میتوان گفت، آن است كه او از ١٢١٣ق / ١٧٩٨م در جستوجوی شیخ و مرشدی كامل بود و پس از تجربههایی ناموفق سرانجام در ١٢٣١ق / ١٨١٦م با شیخ خالد نقشبندی شهرزوری، معروف به ذوالجناحین (د ١٢٤٢ق / ١٨٢٦م) آشنا شد و با راهنماییها وارشادات او در زمره پیروان سلسله نقشبندیه درآمد و دیری نگذشت كه از پیشوایان این طریقه شد (بغدادی، ٣-٤).
مهمترین اثر او الحدیقه الندیه فیالطریقه النقشبندیه و البهجه الخالدیه است كه در برخی منابع به اشتباه آن را دو كتاب جداگانه دانستهاند (نکـ: زركلی، ٦ / ١٥٢؛ درنیقه، ١٤٥). این اثر به زبان عربی و شامل ٣ باب و مقدمهای درباره سلسله نقشبندیه و احكام آن است. بغدادی در باب اول این كتاب به لزوم فراگیری علم باطن نزد مرشدی كامل پرداخته، و در باب دوم مناقب و كرامات شیخ خالد را شرح داده است. باب سوم نیز در بیان شرایط، آداب و وردهای لازم برای سالك با استناد به نص قرآن كریم، سنت نبی اكرم (ص) و اشارات اولیاست.
بغدادی در كتاب خود با برشمردن مشایخ شیخ خالد، اتصال سلسله او را به بایزید بسطامی و از او به امام جعفر صادق (ع)، ابوبكر صدیق و سلمان فارسی میرساند. همچنین در توضیح «خالدیه»، عنوان طریقه خود، آن را اشارهای به بقای این طریقه تا پایان جهان میداند؛ امری كه به زعم او بشارت آن را برخی مشایخ طریقه در حال كشف و شهود از حضرت مهدی (ع) گرفتهاند (ص ٨ -٩، ٢٣).
وی پیروی از طریقه نقشبندیه را نزدیكترین و آسانترین راه برای رسیدن به مراتب توحید معرفی میكند، چه، به اعتقاد او برخلاف طریقههای دیگر كه سلوك را بر جذبه مقدم میشمرند، این طریقه بر تقدم جذبه بر سلوك مبتنی است. علاوه بر آن، از دیدگاه او بنای طریقه نقشبندیه بر اعتدال استوار است و به همینسبب، در آن ریاضتكشیهای دشوار، و شب زندهداری توصیه نمیشود (ص ١٢- ١٥). بغدادی بر مداومت ذكر اصرار میورزد. وی همچنین برای ذكر مراتبی در نظر گرفته، و به شرح آنها پرداخته است (ص ١٣-١٤، ١٩، ٨١ ببـ ).
به این ترتیب، وی اساس طریقه نقشبندیه را مبتنی بر اصولی چون توبه نصوح، پای بندی به عقاید اشاعره یا ماتریدیه، پیروی از یكی از مذاهب چهارگانه اهل سنت، ترك بدعتها، فراگیری علم باطن، پیروی از شیخ حقیقی و كامل و ایجاد ارتباط قلبی با شیخ و عمل كردن به تلقینات او، و توجه و مراقبت میداند (ص ٢٠، ٢٥-٢٧، ٧٠ببـ ).
بغدادی چنانکـه خود در خاتمه كتاب ذكر كرده است (ص ١٢٢)، تألیف الحدیقه الندیه را در ١٢٣٤ق / ١٨١٩م در زاویه احسائیه خالدیه در بغداد به پایان رسانید و ظاهراً اندكی پس از آن، در زمان حیات شیخ خالد درگذشت.
از آنجایی كه الحدیقه الندیه دربردارنده اطلاعات متنوعی درباره شخصیتهای مختلف طریقه نقشبندیه و بهخصوص شیخ خالد نقشبندی است، پس از او مورد استفاده بسیاری از نویسندگان قرار گرفته است. نسخههای خطی این اثر در كتابخانه ازهریه و نیز كتابخانه ظاهریه دمشق موجود است (ازهریه، ٥٦٠؛ ظاهریه، ١ / ٥٦٣). این كتاب نخستینبار در ١٣١٣ق در حاشیه كتاب اصفی الموارد من سلسال احوال الامام خالد نوشته عثمان بن سند وائلی نجدی به چاپ رسیده است (سركیس، ٥٧٢، ١٩٠٩).
كتاب توضیح المعانی و كشف الاشتباه فی احكام مسائل الصلاه، از دیگر آثار اوست كه نسخه خطی آن در كتابخانه اوقاف بغداد موجود است (جبوری، ١ / ٤٠٦؛ طلس، ٦١).
مآخذ
ازهریه، فهرست؛
بغدادی، محمد، «الحدیقه الندیه فی الطریقه النقشبندیه و البهجه الخالدیه»، همراه السعاده الابدیه فیما جاء به النقشبندیه عبدالمجید خانی، استانبول، ١٩٨٣م؛
جبوری، عبدالله، فهرس المخطوطات العربیه فی مكتبه الاوقاف العامه فی بغداد، بغداد، ١٣٩٣ق / ١٩٧٣م؛
درنیقه، محمد احمد، التصوف الاسلامی، الطریقه النقشبندیه و اعلامها، طرابلس، ١٩٨٧م؛
زركلی، اعلام؛
سركیس، یوسف، معجم المطبوعات، قاهره، ١٣٤٦ق / ١٩٢٨م؛
طلس، محمد اسعد، الكشاف، بغداد، ١٣٧٢ق / ١٩٥٣م؛
ظاهریه، خطی (تصوف).
آمال صراف