دائرة المعارف بزرگ اسلامی
(١)
ابراهیم خواص
١ ص
(٢)
ابراهیم حقی
٢ ص
(٣)
ابراهیم ادهم، ابو اسحاق
٣ ص
(٤)
آیه الملک
٤ ص
(٥)
آل عبا
٥ ص
(٦)
اَبدال (جمع بدل)
٦ ص
(٧)
اَبدال چشتی
٧ ص
(٨)
ابراهیم ادهم
٨ ص
(٩)
ابن ابی الربیع، ابو عبدالله
٩ ص
(١٠)
جُفری
١٠ ص
(١١)
ابن اهدل، ابوبکر
١١ ص
(١٢)
ابن باکویه شيرازی
١٢ ص
(١٣)
آملی، بهاءالدین
١٣ ص
(١٤)
آندره، تور
١٤ ص
(١٥)
ابرار
١٥ ص
(١٦)
ابراهیم مجذوب
١٦ ص
(١٧)
ابراهیم (ع)
١٧ ص
(١٨)
ابن بزاز
١٨ ص
(١٩)
ابن بغوی
١٩ ص
(٢٠)
ابن جلاء
٢٠ ص
(٢١)
ابن شهاب
٢١ ص
(٢٢)
ابن حرزهم
٢٢ ص
(٢٣)
ابن حمویه
٢٣ ص
(٢٤)
ابن خفیف
٢٤ ص
(٢٥)
ابن رفاعی
٢٥ ص
(٢٦)
ابن سراج
٢٦ ص
(٢٧)
ابن سبعین
٢٧ ص
(٢٨)
جزولی، ابوعبدالله
٢٨ ص
(٢٩)
جزولیه
٢٩ ص
(٣٠)
جعفر خلدی
٣٠ ص
(٣١)
جلالالدین بخاری
٣١ ص
(٣٢)
جلالالدین تبریزی
٣٢ ص
(٣٣)
جلالالدین تهانیسری
٣٣ ص
(٣٤)
جلوتیه
٣٤ ص
(٣٥)
جمالالدین اردستانی
٣٥ ص
(٣٦)
جمالالدین گیلانی
٣٦ ص
(٣٧)
جمالالدین گیلی
٣٧ ص
(٣٨)
جمالالدین هانسوی
٣٨ ص
(٣٩)
جمالیه
٣٩ ص
(٤٠)
جمال و جلال
٤٠ ص
(٤١)
جمع و تفرقه
٤١ ص
(٤٢)
جنید بغدادی
٤٢ ص
(٤٣)
جندی
٤٣ ص
(٤٤)
ابن عاشر، ابوالعباس
٤٤ ص
(٤٥)
ابن عاشور
٤٥ ص
(٤٦)
ابن عباد، ابوعبدالله
٤٦ ص
(٤٧)
ثاقب
٤٧ ص
(٤٨)
ابن عراق، ابوعلی
٤٨ ص
(٤٩)
ابن عجیبه
٤٩ ص
(٥٠)
ابن عریف، ابوالعباس
٥٠ ص
(٥١)
ابن عروس
٥١ ص
(٥٢)
ابن عطا
٥٢ ص
(٥٣)
ابن عطاءالله
٥٣ ص
(٥٤)
ابن علان، شهاب الدین
٥٤ ص
(٥٥)
ابن عربی، ابوعبدالله
٥٥ ص
(٥٦)
ثناء الله پانی پتی
٥٦ ص
(٥٧)
ثنویت
٥٧ ص
(٥٨)
جابلسا و جابلقا
٥٨ ص
(٥٩)
جالوت
٥٩ ص
(٦٠)
جام جم
٦٠ ص
(٦١)
جان
٦١ ص
(٦٢)
جان جانان
٦٢ ص
(٦٣)
جبرتی، اسماعیل
٦٣ ص
(٦٤)
جبرئیل
٦٤ ص
(٦٥)
جذبه
٦٥ ص
(٦٦)
جریج
٦٦ ص
(٦٧)
جریری
٦٧ ص
(٦٨)
جوعی
٦٨ ص
(٦٩)
جوعیه
٦٩ ص
(٧٠)
ابن علیوه
٧٠ ص
(٧١)
ابن علوان
٧١ ص
(٧٢)
ابن غانم
٧٢ ص
(٧٣)
ابن فارض
٧٣ ص
(٧٤)
ابن قاضی سماونه
٧٤ ص
(٧٥)
ابن قائد اوانی
٧٥ ص
(٧٦)
ابن قسی، ابوالقاسم
٧٦ ص
(٧٧)
ابن مرزوق
٧٧ ص
(٧٨)
ترک و تجرید
٧٨ ص
(٧٩)
ترمذی، برهانالدین
٧٩ ص
(٨٠)
ترمذی، میرمحمد
٨٠ ص
(٨١)
تسلیم، رضا دادن
٨١ ص
(٨٢)
تصوف
٨٢ ص
(٨٣)
التعرف لمذهب اهل التصوف
٨٣ ص
(٨٤)
تلبیس ابلیس
٨٤ ص
(٨٥)
تمهیدات
٨٥ ص
(٨٦)
تنگری
٨٦ ص
(٨٧)
تورات
٨٧ ص
(٨٨)
تهانیسری، جلال الدین
٨٨ ص
(٨٩)
تهانیسری، احمد
٨٩ ص
(٩٠)
تهانيسری، نظام الدين
٩٠ ص
(٩١)
تیجانی
٩١ ص
(٩٢)
تیجانیه
٩٢ ص
(٩٣)
جیحون آبادی
٩٣ ص
(٩٤)
جیلی، عبدالکریم
٩٤ ص
(٩٥)
چراغ دهلی
٩٥ ص
(٩٦)
چرخی
٩٦ ص
(٩٧)
چرمپوش
٩٧ ص
(٩٨)
چشتی
٩٨ ص
(٩٩)
چشتی، خواجه معینالدین
٩٩ ص
(١٠٠)
چشتی، قطبالدین
١٠٠ ص
(١٠١)
چشتیه
١٠١ ص
(١٠٢)
چلبی
١٠٢ ص
(١٠٣)
چلبی عارف
١٠٣ ص
(١٠٤)
چلیپا
١٠٤ ص
(١٠٥)
حاتم بلخی
١٠٥ ص
(١٠٦)
حاتم اصم
١٠٦ ص
(١٠٧)
حاج مالک سی
١٠٧ ص
(١٠٨)
حاج عمر تال
١٠٨ ص
(١٠٩)
حاجی بکتاش ولی
١٠٩ ص
(١١٠)
ابوعلی جوزجانی
١١٠ ص
(١١١)
ابوعلی سیاه مروزی
١١١ ص
(١١٢)
ابوعلی دقاق
١١٢ ص
(١١٣)
ابوعلی رودباری
١١٣ ص
(١١٤)
ابوعلی قلندر پانی پتی
١١٤ ص
(١١٥)
ابوعلی کاتب
١١٥ ص
(١١٦)
ابوعمرو دمشقی
١١٦ ص
(١١٧)
ابوعمرو بن نجید
١١٧ ص
(١١٨)
ابوالغیث قشاش
١١٨ ص
(١١٩)
ابوالفضل سرخسی
١١٩ ص
(١٢٠)
ابوالقاسم بشر یاسین
١٢٠ ص
(١٢١)
ابوالفضل ختلی
١٢١ ص
(١٢٢)
ابوالقاسم قشیری
١٢٢ ص
(١٢٣)
ابوالقاسم کرگانی
١٢٣ ص
(١٢٤)
ابوالقاسم نصرآبادی
١٢٤ ص
(١٢٥)
ابوالقاسم فندرسکی
١٢٥ ص
(١٢٦)
ابوالمحاسن فاسی
١٢٦ ص
(١٢٧)
ابومحمد جعفر حذاء
١٢٧ ص
(١٢٨)
ابومحمد جریری
١٢٨ ص
(١٢٩)
ابومحمد رویم بن احمد
١٢٩ ص
(١٣٠)
ابومحمد صالح
١٣٠ ص
(١٣١)
ابومحمد مرتعش
١٣١ ص
(١٣٢)
ابومدین
١٣٢ ص
(١٣٣)
ابوالمعالی لاهوری
١٣٣ ص
(١٣٤)
ابومنصور اصفهانی
١٣٤ ص
(١٣٥)
ابونصر سراج
١٣٥ ص
(١٣٦)
ابونصر پارسا
١٣٦ ص
(١٣٧)
ابوالوفا خوارزمی
١٣٧ ص
(١٣٨)
ابوهاشم صوفی
١٣٨ ص
(١٣٩)
ابویزید بسطامی
١٣٩ ص
(١٤٠)
ابویعزی
١٤٠ ص
(١٤١)
ابویعقوب نهرجوری
١٤١ ص
(١٤٢)
ابویعقوب همدانی
١٤٢ ص
(١٤٣)
ابویعلی جعفری
١٤٣ ص
(١٤٤)
ابهری
١٤٤ ص
(١٤٥)
اثبات
١٤٥ ص
(١٤٦)
احدیت
١٤٦ ص
(١٤٧)
احرار، خواجه ناصرالدین
١٤٧ ص
(١٤٨)
پیر
١٤٨ ص
(١٤٩)
پیر جام*
١٤٩ ص
(١٥٠)
پیر جمالی*
١٥٠ ص
(١٥١)
پیر تسلیم*
١٥١ ص
(١٥٢)
پیر شمسالدین
١٥٢ ص
(١٥٣)
پیر روشن*
١٥٣ ص
(١٥٤)
پیر صدرالدین
١٥٤ ص
(١٥٥)
پیرعلی آقسرایی
١٥٥ ص
(١٥٦)
پیرمحمد لکهنوی
١٥٦ ص
(١٥٧)
تاجالدین ابراهیم زاهد گیلانی*
١٥٧ ص
(١٥٨)
تاجالدین بن زکریا
١٥٨ ص
(١٥٩)
تایبادی*
١٥٩ ص
(١٦٠)
احسن القصص
١٦٠ ص
(١٦١)
احمد بدوی
١٦١ ص
(١٦٢)
احمد بن ابی الحواری
١٦٢ ص
(١٦٣)
تجرید
١٦٣ ص
(١٦٤)
تجلی
١٦٤ ص
(١٦٥)
تذکرة الاولیاء*
١٦٥ ص
(١٦٦)
الهام
١٦٦ ص
(١٦٧)
الهی
١٦٧ ص
(١٦٨)
الهی اردبیلی
١٦٨ ص
(١٦٩)
امیر حسینی
١٦٩ ص
(١٧٠)
انسان کامل
١٧٠ ص
(١٧١)
انصاری هروی
١٧١ ص
(١٧٢)
انطاکی
١٧٢ ص
(١٧٣)
انقروی
١٧٣ ص
(١٧٤)
اوتاد
١٧٤ ص
(١٧٥)
اوائل
١٧٥ ص
(١٧٦)
اوحدالدین بلیانی
١٧٦ ص
(١٧٧)
اوحدالدین کرمانی
١٧٧ ص
(١٧٨)
اولیاء
١٧٨ ص
(١٧٩)
اویس قرنی
١٧٩ ص
(١٨٠)
اویسیه
١٨٠ ص
(١٨١)
اهدل، بنی
١٨١ ص
(١٨٢)
اهل حق
١٨٢ ص
(١٨٣)
بابا الیاس خراسانی
١٨٣ ص
(١٨٤)
بابا رتن
١٨٤ ص
(١٨٥)
بابا رکن الدین شیرازی
١٨٥ ص
(١٨٦)
باباسماسی
١٨٦ ص
(١٨٧)
باباسنکو
١٨٧ ص
(١٨٨)
ابن میمون، ابوالحسن
١٨٨ ص
(١٨٩)
ابن نجید
١٨٩ ص
(١٩٠)
ابن وفا
١٩٠ ص
(١٩١)
ابو اسحاق شامی
١٩١ ص
(١٩٢)
ابو اسحاق کازرونی
١٩٢ ص
(١٩٣)
ابوبکر اسحاق ملتانی
١٩٣ ص
(١٩٤)
ابوبکر بالسی
١٩٤ ص
(١٩٥)
ابوبکر ابهری
١٩٥ ص
(١٩٦)
ابوبکر تایبادی
١٩٦ ص
(١٩٧)
ابوبکر طمستانی
١٩٧ ص
(١٩٨)
ابوبکر طوسی حیدری
١٩٨ ص
(١٩٩)
ابوبکر کلاباذی
١٩٩ ص
(٢٠٠)
ابوبکر واسطی
٢٠٠ ص
(٢٠١)
ابوبکر وراق
٢٠١ ص
(٢٠٢)
ابوبکر فراء
٢٠٢ ص
(٢٠٣)
ابوتراب نخشبی
٢٠٣ ص
(٢٠٤)
ابوجعفر حداد
٢٠٤ ص
(٢٠٥)
ابوالحسن خرقانی
٢٠٥ ص
(٢٠٦)
ابوالحسین بن هند
٢٠٦ ص
(٢٠٧)
ابوالحسین نوری
٢٠٧ ص
(٢٠٨)
ابوحفص حداد
٢٠٨ ص
(٢٠٩)
ابوحمزه خراسانی
٢٠٩ ص
(٢١٠)
ابوحمزه بغدادی
٢١٠ ص
(٢١١)
ابوالخیر اقطع تیناتی
٢١١ ص
(٢١٢)
ابراهیم خلیل (ع)
٢١٢ ص
(٢١٣)
ابوسعید ابوالخیر
٢١٣ ص
(٢١٤)
ابوسعید خراز
٢١٤ ص
(٢١٥)
ابوسلیمان دارانی
٢١٥ ص
(٢١٦)
ابوطالب مکی
٢١٦ ص
(٢١٧)
ابوالعباس سیاری
٢١٧ ص
(٢١٨)
ابوالعباس مسروق
٢١٨ ص
(٢١٩)
ابوالعباس مرسی
٢١٩ ص
(٢٢٠)
ابوعبدالله بن جلاء
٢٢٠ ص
(٢٢١)
ابوعبدالله رودباری
٢٢١ ص
(٢٢٢)
ابوعبدالله مغربی
٢٢٢ ص
(٢٢٣)
ابوعبدالله محمد بن احمد
٢٢٣ ص
(٢٢٤)
ابوعبدالله قرشی
٢٢٤ ص
(٢٢٥)
ابوعثمان حیری
٢٢٥ ص
(٢٢٦)
ابوعثمان مغربی
٢٢٦ ص
(٢٢٧)
حال*
٢٢٧ ص
(٢٢٨)
حبقوقِ نَبی
٢٢٨ ص
(٢٢٩)
حبیب عجمی
٢٢٩ ص
(٢٣٠)
حجاب، اصطلاح عرفانی
٢٣٠ ص
(٢٣١)
حذیفة بن قتاده مرعشی
٢٣١ ص
(٢٣٢)
بابا کمال جندی
٢٣٢ ص
(٢٣٣)
بابافریدالدین گنج شکر
٢٣٣ ص
(٢٣٤)
بابا کوهی
٢٣٤ ص
(٢٣٥)
بابافرج تبریزی
٢٣٥ ص
(٢٣٦)
بابا نصیب
٢٣٦ ص
(٢٣٧)
بابا نورالدین رشی
٢٣٧ ص
(٢٣٨)
باب ماچین
٢٣٨ ص
(٢٣٩)
باخرزی
٢٣٩ ص
(٢٤٠)
باخرزی
٢٤٠ ص
(٢٤١)
بادسی
٢٤١ ص
(٢٤٢)
بار امانت
٢٤٢ ص
(٢٤٣)
باروسی
٢٤٣ ص
(٢٤٤)
حرانیان
٢٤٤ ص
(٢٤٥)
حروفی*
٢٤٥ ص
(٢٤٦)
حروفیه
٢٤٦ ص
(٢٤٧)
حروف، اسرار
٢٤٧ ص
(٢٤٨)
حریریه*
٢٤٨ ص
(٢٤٩)
حزقیل*
٢٤٩ ص
(٢٥٠)
حزقیال
٢٥٠ ص
(٢٥١)
حسام بروسوی
٢٥١ ص
(٢٥٢)
حسام الدین چلبی
٢٥٢ ص
(٢٥٣)
حسام الدین عشاقی*
٢٥٣ ص
(٢٥٤)
حسام الدین ملتانی
٢٥٤ ص
(٢٥٥)
ابلیس
٢٥٥ ص
(٢٥٦)
حسن علاء سجزی*
٢٥٦ ص
(٢٥٧)
احمد بیجان
٢٥٧ ص
(٢٥٨)
احمد پوری
٢٥٨ ص
(٢٥٩)
احمد چرم پوش
٢٥٩ ص
(٢٦٠)
احمد حرب نیشابوری
٢٦٠ ص
(٢٦١)
احمد خضرویه بلخی
٢٦١ ص
(٢٦٢)
احمد رفاعی
٢٦٢ ص
(٢٦٣)
احمد زروق
٢٦٣ ص
(٢٦٤)
احمد رومی
٢٦٤ ص
(٢٦٥)
احمد سملالی
٢٦٥ ص
(٢٦٦)
احمد عبدالحق ردولاوی
٢٦٦ ص
(٢٦٧)
احمد علوی
٢٦٧ ص
(٢٦٨)
احمد سرهندی
٢٦٨ ص
(٢٦٩)
احمد کاسانی
٢٦٩ ص
(٢٧٠)
احمد کهتو
٢٧٠ ص
(٢٧١)
احمدیه
٢٧١ ص
(٢٧٢)
احوال
٢٧٢ ص
(٢٧٣)
احمدیه
٢٧٣ ص
(٢٧٤)
احمد یسوی
٢٧٤ ص
(٢٧٥)
اخبار الاخیار
٢٧٥ ص
(٢٧٦)
باعلوی
٢٧٦ ص
(٢٧٧)
باغستانی
٢٧٧ ص
(٢٧٨)
باقی بالله
٢٧٨ ص
(٢٧٩)
بالیم سلطان
٢٧٩ ص
(٢٨٠)
بالی افندی
٢٨٠ ص
(٢٨١)
باهو
٢٨١ ص
(٢٨٢)
بایزید انصاری
٢٨٢ ص
(٢٨٣)
بایزید بسطامی ثانی
٢٨٣ ص
(٢٨٤)
بایزید رومی
٢٨٤ ص
(٢٨٥)
بحری
٢٨٥ ص
(٢٨٦)
بحیا (بحیة) بن یوسف بن پاقودا
٢٨٦ ص
(٢٨٧)
بخاری
٢٨٧ ص
(٢٨٨)
بخاری
٢٨٨ ص
(٢٨٩)
بخاری
٢٨٩ ص
(٢٩٠)
بخاری
٢٩٠ ص
(٢٩١)
بخاری
٢٩١ ص
(٢٩٢)
بختیار کاکی
٢٩٢ ص
(٢٩٣)
بدخشانی نقشبندی
٢٩٣ ص
(٢٩٤)
بدخشی
٢٩٤ ص
(٢٩٥)
بدخشی
٢٩٥ ص
(٢٩٦)
بدخشی
٢٩٦ ص
(٢٩٧)
بدخشی
٢٩٧ ص
(٢٩٨)
بدر
٢٩٨ ص
(٢٩٩)
بدرالدین اسحاق دهلوی
٢٩٩ ص
(٣٠٠)
بدرالدین بن قاضی سماونه
٣٠٠ ص
(٣٠١)
بدرالدین پهلواروی
٣٠١ ص
(٣٠٢)
بدرالدین بهاری
٣٠٢ ص
(٣٠٣)
بدرالدین سرهندی
٣٠٣ ص
(٣٠٤)
بدرالدین غزنوی دهلوی
٣٠٤ ص
(٣٠٥)
بدهن شطاری
٣٠٥ ص
(٣٠٦)
بدلیسی
٣٠٦ ص
(٣٠٧)
بدوی
٣٠٧ ص
(٣٠٨)
بدویه
٣٠٨ ص
(٣٠٩)
بدیع الدین مدار
٣٠٩ ص
(٣١٠)
براق بابا
٣١٠ ص
(٣١١)
برجلانی
٣١١ ص
(٣١٢)
برصیصا
٣١٢ ص
(٣١٣)
برقی، عبدالله
٣١٣ ص
(٣١٤)
برکیارق
٣١٤ ص
(٣١٥)
اخلاص
٣١٥ ص
(٣١٦)
بروسوی، اسماعیل
٣١٦ ص
(٣١٧)
برهانپوری
٣١٧ ص
(٣١٨)
برهان الدین غربب
٣١٨ ص
(٣١٩)
برهان الدین کبیر
٣١٩ ص
(٣٢٠)
برهان الدین قطب عالم
٣٢٠ ص
(٣٢١)
برهان محقق
٣٢١ ص
(٣٢٢)
بزغش شیرازی
٣٢٢ ص
(٣٢٣)
بستان السیاحه
٣٢٣ ص
(٣٢٤)
بستی، ابوالحسن
٣٢٤ ص
(٣٢٥)
بسط
٣٢٥ ص
(٣٢٦)
بسطامیه
٣٢٦ ص
(٣٢٧)
بسطامی، شهاب الدین
٣٢٧ ص
(٣٢٨)
بشر یاسین
٣٢٨ ص
(٣٢٩)
بشر حافی
٣٢٩ ص
(٣٣٠)
بغدادی، مجدالدین
٣٣٠ ص
(٣٣١)
بغدادی، محمد
٣٣١ ص
(٣٣٢)
بقاءبالله
٣٣٢ ص
(٣٣٣)
بقا
٣٣٣ ص
(٣٣٤)
بقلی شیرازی
٣٣٤ ص
(٣٣٥)
بکاء
٣٣٥ ص
(٣٣٦)
بکائین
٣٣٦ ص
(٣٣٧)
بکتاشیه
٣٣٧ ص
(٣٣٨)
بکری، ابوالمکارم
٣٣٨ ص
(٣٣٩)
بکریه
٣٣٩ ص
(٣٤٠)
بکری، مصطفی
٣٤٠ ص
(٣٤١)
بلا، سیدی
٣٤١ ص
(٣٤٢)
بلبل شاه
٣٤٢ ص
(٣٤٣)
بلخی، ابوعبدالله
٣٤٣ ص
(٣٤٤)
بلیانی، امین الدین
٣٤٤ ص
(٣٤٥)
بلیانی، اوحدالدین
٣٤٥ ص
(٣٤٦)
بنان حمال
٣٤٦ ص
(٣٤٧)
بنوری
٣٤٧ ص
(٣٤٨)
بنی اهدل
٣٤٨ ص
(٣٤٩)
بودایی، آیین
٣٤٩ ص
(٣٥٠)
بورکلوجه مصطفی
٣٥٠ ص
(٣٥١)
بوزجانی، درویش علی
٣٥١ ص
(٣٥٢)
بوشنجی
٣٥٢ ص
(٣٥٣)
بهاءالدین زکریای ملتانی
٣٥٣ ص
(٣٥٤)
بهاءالدین متو
٣٥٤ ص
(٣٥٥)
بهاءالدین سلطان ولد
٣٥٥ ص
(٣٥٦)
بهاء ولد
٣٥٦ ص
(٣٥٧)
بهاءالدین ولد
٣٥٧ ص
(٣٥٨)
بهاءالدین نقشبند
٣٥٨ ص
(٣٥٩)
بهتایی
٣٥٩ ص
(٣٦٠)
بیجان
٣٦٠ ص
(٣٦١)
بی خبر بلگرامی
٣٦١ ص
(٣٦٢)
بیدوازی
٣٦٢ ص
(٣٦٣)
بیرام ولی
٣٦٣ ص
(٣٦٤)
بیرامیه
٣٦٤ ص
(٣٦٥)
بیومیه
٣٦٥ ص
(٣٦٦)
بیومی
٣٦٦ ص
(٣٦٧)
پاتنجل
٣٦٧ ص
(٣٦٨)
پارسا
٣٦٨ ص
(٣٦٩)
پارسائیه
٣٦٩ ص
(٣٧٠)
پالمبانی
٣٧٠ ص
(٣٧١)
پانی پتی، محمد
٣٧١ ص
(٣٧٢)
پانی پتی، ثناءالله
٣٧٢ ص
(٣٧٣)
پریشان لر
٣٧٣ ص
(٣٧٤)
پسیخانی
٣٧٤ ص
(٣٧٥)
پوریای ولی
٣٧٥ ص
(٣٧٦)
ادریس
٣٧٦ ص
(٣٧٧)
ادریسیه
٣٧٧ ص
(٣٧٨)
ارادت
٣٧٨ ص
(٣٧٩)
اسرائیل
٣٧٩ ص
(٣٨٠)
اسرار التوحید
٣٨٠ ص
(٣٨١)
اسحاقیه
٣٨١ ص
(٣٨٢)
اسفراینی
٣٨٢ ص
(٣٨٣)
اسفراینی
٣٨٣ ص
(٣٨٤)
اسکندری
٣٨٤ ص
(٣٨٥)
اسماعیل انقروی
٣٨٥ ص
(٣٨٦)
اسماعیل بن نجید
٣٨٦ ص
(٣٨٧)
اسماعیل حقی بروسوی
٣٨٧ ص
(٣٨٨)
اسمر
٣٨٨ ص
(٣٨٩)
اسمیث
٣٨٩ ص
(٣٩٠)
اسماعیل بن عبدالله بن عبدالرحیم
٣٩٠ ص
(٣٩١)
اشراق*
٣٩١ ص
(٣٩٢)
اشرف اوغلی
٣٩٢ ص
(٣٩٣)
اشرفیه*
٣٩٣ ص
(٣٩٤)
اشرف جهانگیر
٣٩٤ ص
(٣٩٥)
اشنوی*
٣٩٥ ص
(٣٩٦)
اشنهی
٣٩٦ ص
(٣٩٧)
اقصری
٣٩٧ ص
(٣٩٨)
اکمل
٣٩٨ ص
(٣٩٩)
حضرات خمس
٣٩٩ ص
(٤٠٠)
حق الیقین*
٤٠٠ ص
(٤٠١)
حضور*
٤٠١ ص
(٤٠٢)
حفناوی
٤٠٢ ص
(٤٠٣)
حلمانیه
٤٠٣ ص
(٤٠٤)
حلبی
٤٠٤ ص
(٤٠٥)
حکیم ترمذی
٤٠٥ ص
(٤٠٦)
حلاج
٤٠٦ ص
(٤٠٧)
حمزه فنصوری
٤٠٧ ص
(٤٠٨)
حمیدالدین ناگوری
٤٠٨ ص
(٤٠٩)
حمیدالدین صوفی ناگوری
٤٠٩ ص
(٤١٠)
حیاء
٤١٠ ص
(٤١١)
حواریون
٤١١ ص
(٤١٢)
حیدر آملی
٤١٢ ص
(٤١٣)
حیدر، قطب الدین
٤١٣ ص
(٤١٤)
حیرت
٤١٤ ص
(٤١٥)
حیدری و نعمتی
٤١٥ ص
(٤١٦)
خادم شیخ رسلان
٤١٦ ص
(٤١٧)
خاکی شیرازی
٤١٧ ص
(٤١٨)
خاکی کشمیری
٤١٨ ص
(٤١٩)
خالد نقشبندی
٤١٩ ص
(٤٢٠)
خاکساریه
٤٢٠ ص
(٤٢١)
خالدی نقشبندی
٤٢١ ص
(٤٢٢)
خانقاه
٤٢٢ ص
(٤٢٣)
آخرالزمان
٤٢٤ ص
(٤٢٤)
آداب
٤٢٥ ص
(٤٢٥)
آداب المریدین
٤٢٦ ص
(٤٢٦)
آذربرزین نامه
٤٢٧ ص
(٤٢٧)
آل ترکه
٤٢٨ ص
(٤٢٨)
خراز
٤٢٩ ص
(٤٢٩)
خرابات
٤٣٠ ص
(٤٣٠)
خرقانی
٤٣١ ص
(٤٣١)
خرقه
٤٣٢ ص
(٤٣٢)
خرگوشی
٤٣٣ ص
(٤٣٣)
خزینة الأصفیاء
٤٣٤ ص
(٤٣٤)
خطیب سمباس
٤٣٥ ص
(٤٣٥)
خلدی*
٤٣٦ ص
(٤٣٦)
خلوت
٤٣٧ ص
(٤٣٧)
خلوتیه
٤٣٨ ص
(٤٣٨)
خانی
٤٣٩ ص
(٤٣٩)
ختلانی
٤٤٠ ص
(٤٤٠)
آب زلال
٤٤١ ص
 
٠ ص
١ ص
٢ ص
٣ ص
٤ ص
٥ ص
٦ ص
٧ ص
٨ ص
٩ ص
١٠ ص
١١ ص
١٢ ص
١٣ ص
١٤ ص
١٥ ص
١٦ ص
١٧ ص
١٨ ص
١٩ ص
٢٠ ص
٢١ ص
٢٢ ص
٢٣ ص
٢٤ ص
٢٥ ص
٢٦ ص
٢٧ ص
٢٨ ص
٢٩ ص
٣٠ ص
٣١ ص
٣٢ ص
٣٣ ص
٣٤ ص
٣٥ ص
٣٦ ص
٣٧ ص
٣٨ ص
٣٩ ص
٤٠ ص
٤١ ص
٤٢ ص
٤٣ ص
٤٤ ص
٤٥ ص
٤٦ ص
٤٧ ص
٤٨ ص
٤٩ ص
٥٠ ص
٥١ ص
٥٢ ص
٥٣ ص
٥٤ ص
٥٥ ص
٥٦ ص
٥٧ ص
٥٨ ص
٥٩ ص
٦٠ ص
٦١ ص
٦٢ ص
٦٣ ص
٦٤ ص
٦٥ ص
٦٦ ص
٦٧ ص
٦٨ ص
٦٩ ص
٧٠ ص
٧١ ص
٧٢ ص
٧٣ ص
٧٤ ص
٧٥ ص
٧٦ ص
٧٧ ص
٧٨ ص
٧٩ ص
٨٠ ص
٨١ ص
٨٢ ص
٨٣ ص
٨٤ ص
٨٥ ص
٨٦ ص
٨٧ ص
٨٨ ص
٨٩ ص
٩٠ ص
٩١ ص
٩٢ ص
٩٣ ص
٩٤ ص
٩٥ ص
٩٦ ص
٩٧ ص
٩٨ ص
٩٩ ص
١٠٠ ص
١٠١ ص
١٠٢ ص
١٠٣ ص
١٠٤ ص
١٠٥ ص
١٠٦ ص
١٠٧ ص
١٠٨ ص
١٠٩ ص
١١٠ ص
١١١ ص
١١٢ ص
١١٣ ص
١١٤ ص
١١٥ ص
١١٦ ص
١١٧ ص
١١٨ ص
١١٩ ص
١٢٠ ص
١٢١ ص
١٢٢ ص
١٢٣ ص
١٢٤ ص
١٢٥ ص
١٢٦ ص
١٢٧ ص
١٢٨ ص
١٢٩ ص
١٣٠ ص
١٣١ ص
١٣٢ ص
١٣٣ ص
١٣٤ ص
١٣٥ ص
١٣٦ ص
١٣٧ ص
١٣٨ ص
١٣٩ ص
١٤٠ ص
١٤١ ص
١٤٢ ص
١٤٣ ص
١٤٤ ص
١٤٥ ص
١٤٦ ص
١٤٧ ص
١٤٨ ص
١٤٩ ص
١٥٠ ص
١٥١ ص
١٥٢ ص
١٥٣ ص
١٥٤ ص
١٥٥ ص
١٥٦ ص
١٥٧ ص
١٥٨ ص
١٥٩ ص
١٦٠ ص
١٦١ ص
١٦٢ ص
١٦٣ ص
١٦٤ ص
١٦٥ ص
١٦٦ ص
١٦٧ ص
١٦٨ ص
١٦٩ ص
١٧٠ ص
١٧١ ص
١٧٢ ص
١٧٣ ص
١٧٤ ص
١٧٥ ص
١٧٦ ص
١٧٧ ص
١٧٨ ص
١٧٩ ص
١٨٠ ص
١٨١ ص
١٨٢ ص
١٨٣ ص
١٨٤ ص
١٨٥ ص
١٨٦ ص
١٨٧ ص
١٨٨ ص
١٨٩ ص
١٩٠ ص
١٩١ ص
١٩٢ ص
١٩٣ ص
١٩٤ ص
١٩٥ ص
١٩٦ ص
١٩٧ ص
١٩٨ ص
١٩٩ ص
٢٠٠ ص
٢٠١ ص
٢٠٢ ص
٢٠٣ ص
٢٠٤ ص
٢٠٥ ص
٢٠٦ ص
٢٠٧ ص
٢٠٨ ص
٢٠٩ ص
٢١٠ ص
٢١١ ص
٢١٢ ص
٢١٣ ص
٢١٤ ص
٢١٥ ص
٢١٦ ص
٢١٧ ص
٢١٨ ص
٢١٩ ص
٢٢٠ ص
٢٢١ ص
٢٢٢ ص
٢٢٣ ص
٢٢٤ ص
٢٢٥ ص
٢٢٦ ص
٢٢٧ ص
٢٢٨ ص
٢٢٩ ص
٢٣٠ ص
٢٣١ ص
٢٣٢ ص
٢٣٣ ص
٢٣٤ ص
٢٣٥ ص
٢٣٦ ص
٢٣٧ ص
٢٣٨ ص
٢٣٩ ص
٢٤٠ ص
٢٤١ ص
٢٤٢ ص
٢٤٣ ص
٢٤٤ ص
٢٤٥ ص
٢٤٦ ص
٢٤٧ ص
٢٤٨ ص
٢٤٩ ص
٢٥٠ ص
٢٥١ ص
٢٥٢ ص
٢٥٣ ص
٢٥٤ ص
٢٥٥ ص
٢٥٦ ص
٢٥٧ ص
٢٥٨ ص
٢٥٩ ص
٢٦٠ ص
٢٦١ ص
٢٦٢ ص
٢٦٣ ص
٢٦٤ ص
٢٦٥ ص
٢٦٦ ص
٢٦٧ ص
٢٦٨ ص
٢٦٩ ص
٢٧٠ ص
٢٧١ ص
٢٧٢ ص
٢٧٣ ص
٢٧٤ ص
٢٧٥ ص
٢٧٦ ص
٢٧٧ ص
٢٧٨ ص
٢٧٩ ص
٢٨٠ ص
٢٨١ ص
٢٨٢ ص
٢٨٣ ص
٢٨٤ ص
٢٨٥ ص
٢٨٦ ص
٢٨٧ ص
٢٨٨ ص
٢٨٩ ص
٢٩٠ ص
٢٩١ ص
٢٩٢ ص
٢٩٣ ص
٢٩٤ ص
٢٩٥ ص
٢٩٦ ص
٢٩٧ ص
٢٩٨ ص
٢٩٩ ص
٣٠٠ ص
٣٠١ ص
٣٠٢ ص
٣٠٣ ص
٣٠٤ ص
٣٠٥ ص
٣٠٦ ص
٣٠٧ ص
٣٠٨ ص
٣٠٩ ص
٣١٠ ص
٣١١ ص
٣١٢ ص
٣١٣ ص
٣١٤ ص
٣١٥ ص
٣١٦ ص
٣١٧ ص
٣١٨ ص
٣١٩ ص
٣٢٠ ص
٣٢١ ص
٣٢٢ ص
٣٢٣ ص
٣٢٤ ص
٣٢٥ ص
٣٢٦ ص
٣٢٧ ص
٣٢٨ ص
٣٢٩ ص
٣٣٠ ص
٣٣١ ص
٣٣٢ ص
٣٣٣ ص
٣٣٤ ص
٣٣٥ ص
٣٣٦ ص
٣٣٧ ص
٣٣٨ ص
٣٣٩ ص
٣٤٠ ص
٣٤١ ص
٣٤٢ ص
٣٤٣ ص
٣٤٤ ص
٣٤٥ ص
٣٤٦ ص
٣٤٧ ص
٣٤٨ ص
٣٤٩ ص
٣٥٠ ص
٣٥١ ص
٣٥٢ ص
٣٥٣ ص
٣٥٤ ص
٣٥٥ ص
٣٥٦ ص
٣٥٧ ص
٣٥٨ ص
٣٥٩ ص
٣٦٠ ص
٣٦١ ص
٣٦٢ ص
٣٦٣ ص
٣٦٤ ص
٣٦٥ ص
٣٦٦ ص
٣٦٧ ص
٣٦٨ ص
٣٦٩ ص
٣٧٠ ص
٣٧١ ص
٣٧٢ ص
٣٧٣ ص
٣٧٤ ص
٣٧٥ ص
٣٧٦ ص
٣٧٧ ص
٣٧٨ ص
٣٧٩ ص
٣٨٠ ص
٣٨١ ص
٣٨٢ ص
٣٨٣ ص
٣٨٤ ص
٣٨٥ ص
٣٨٦ ص
٣٨٧ ص
٣٨٨ ص
٣٨٩ ص
٣٩٠ ص
٣٩١ ص
٣٩٢ ص
٣٩٣ ص
٣٩٤ ص
٣٩٥ ص
٣٩٦ ص
٣٩٧ ص
٣٩٨ ص
٣٩٩ ص
٤٠٠ ص
٤٠١ ص
٤٠٢ ص
٤٠٣ ص
٤٠٤ ص
٤٠٥ ص
٤٠٦ ص
٤٠٧ ص
٤٠٨ ص
٤٠٩ ص
٤١٠ ص
٤١١ ص
٤١٢ ص
٤١٣ ص
٤١٤ ص
٤١٥ ص
٤١٦ ص
٤١٧ ص
٤١٨ ص
٤١٩ ص
٤٢٠ ص
٤٢١ ص
٤٢٢ ص
٤٢٣ ص
٤٢٤ ص
٤٢٥ ص
٤٢٦ ص
٤٢٧ ص
٤٢٨ ص
٤٢٩ ص
٤٣٠ ص
٤٣١ ص
٤٣٢ ص
٤٣٣ ص
٤٣٤ ص
٤٣٥ ص
٤٣٦ ص
٤٣٧ ص
٤٣٨ ص
٤٣٩ ص
٤٤٠ ص
٤٤١ ص

دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٥ - جمالالدین اردستانی

جمال‌الدین اردستانی


نویسنده (ها) :
حمیرا ارسنجانی
آخرین بروز رسانی :
دوشنبه ٦ آبان ١٣٩٨
تاریخچه مقاله

جَمالُ‌الدّینِ اَرْدِسْتانی، مشهور به پیرجمال (د ٨٧٩ ق / ١٤٧٤م)، صوفی، شاعر و مؤلف. تخلص او جمالی است و گاه پیرجمال عراقی، فضل‌الله جمالی و نیز عاشق اصفهانی نیز نامیده شده است و طریقه‌ای با عنوان پیر جمالیه منسوب به او ست. برخی منابع نام وی را احمد، برخی دیگر محمد، و برخی هر دو نام را ذکر کرده‌اند (کاشفی، ٢٣٢؛ حاجی‌خلیفه، ٢ / ١٦١١؛ چیمه، ٢٦٩؛ معصوم‌علیشاه، ٢ / ٣٥٥؛ صفا، ٤ / ٤٥٥؛ روملو، ٦٠٣؛ هدایت، ٨٥؛ بلوشه، III / ٣٠٩؛ استوری، I / ١٨٥؛ براون، ٢٣٩؛ آقابزرگ، ٩(١) / ١٦١؛ میرعابدینی، ١٠٩).
پیرجمال در قریۀ کچویه سنگ، در نزدیکی اردستان از توابع اصفهان به دنیا آمد و ظاهراً دوران کودکی و جوانی خود را در همان‌جا گذراند. از جزئیات زندگی او اطلاعات دقیقی در دست نیست و تاریخ ولادت وی نیز در منابع به روشنی نیامده است؛ تنها با استناد به شواهدی که در آثارش یافت می‌شود، می‌توان دریافت که وی در دورۀ تیموریان می‌زیسته، و با شاهرخ میرزا، فرزند تیمور (٨٠٧-٨٥٠ ق / ١٤٠٤-١٤٤٦م) و اخلاف او معاصر بوده است. بنابراین با توجه به این نکته و تاریخ وفات جمال‌الدین، می‌توان دورۀ زندگی وی را از اواخر نیمۀ دوم سدۀ ٨ تا نیمۀ اول سدۀ ٩ق در نظر گرفت. بر این مبنا، برخی منابع متأخر سال ولادت وی را ٨١٦ ق فرض کرده‌اند (زین‌العابدین، ٢ / ٦٨؛ انیسی‌پور، ١٧-١٨؛ میرعابدینی، ٩، ١١؛ آذر، ٣ / ٩٢٧؛ معصوم‌علیشاه، ٣ / ٧٤٧؛ نیز نک‍ : رفیعی، ٢ / ٣٥١، ٣٥٧، ٣٥٨).
وی پس از تحصیل علوم ظاهری به سیر و سلوک و مجاهدت پرداخت و در تصوف عملی و کسب مراتب معنوی به مقامی والا رسید. جمال‌الدین در طریقت مرید پیرمرتضى علی اردستانی (د ٨٥٧ ق) بوده است و سلسلۀ ارادت وی با اختلاف روایات، پس از چندین واسطه به فخرالدین عراقی، یا به نجیب‌الدین علی بزغش شیرازی، و از آنها به شهاب‌الدین ابوحفص عمر سهروردی (د ٦٣٢ ق)، مؤسس طریقۀ سهروردیه می‌رسد (جمال‌الدین، ٢٠٧؛ معصوم‌علیشاه، ٢ / ٣٥٦؛ زین‌العابدین، ٢ / ٣٤٨؛ همایی، ٢١؛ هدایت، همانجا؛ نیکلسن، ٣٦٤؛ آقابزرگ، همانجا؛ نیز قس: رفیعی، ٢ / ٣٦٥-٣٦٦).
پیرجمال به سیر و سیاحت دلبستگی فراوان داشت و به‌شهرها و کشورهای بسیار از جمله مصر، هند، چین، حجاز، روم، دمشق، شیراز و قم سفر کرد و با بسیار کسان دیدار نمود، چندان‌که پاره‌ای از منابع از وی به عنوان عارفی جهانگرد نام برده‌اند (هاشم‌پور، ٢٣٧؛ منزوی، خطی، ١ / ٥٥؛ نیز نک‍ : رفیعی،‌٢ / ٣٥٢-٣٥٤؛ میرعابدینی، ١٢-١٤).
جمال‌الدین را از «اماجد محققین و اعاظم عارفین» خوانده‌اند و وی را «قطب العاشقین و غوث الموحدین» لقب داده‌اند و برخی محققان معاصر انتساب طریقه‌ای به او را دلیلی بر مرتبۀ بلند او در تصوف دانسته‌اند. جمال‌الدین صاحب تصانیف پرشمار و بیش از ٥٠ هزار بیت شعر است، چندان که از لحاظ تعدد آثار صوفیانه و کثرت نظم و مثنویات او را با عطار نیشابوری مقایسه کرده‌اند (هدایت، همانجا؛ معصوم‌علیشاه، ٢ / ٣٥٥؛ آقابزرگ، همانجا؛ زرین‌کوب، ٣٣٣). آثار و اشعار پیرجمال بیانگر تبحر او در زبانهای فارسی و عربی، و آشنایی با فلسفه و عرفان، انس با آیات قرآن، احادیث پیامبر(ص) و ائمه‌(ع) و نیز توجه وی به شاعرانی چون سنایی، نظامی، عطار، سعدی و حافظ، و به‌ویژه دلبستگی خاص او به مولوی است، چنان‌که او خود مثنوی را بعد از قرآن مجید و حدیث بهترین کتاب می‌داند (ص ٩٠، ١٠٣-١٠٤، ١٥١).
جمال‌الدین در آثار خود به شرح سخنان این بزرگان می‌پردازد و وزن شعری و شیوۀ بیان خاص مثنوی مولوی را در مثنویات خود به کار می‌گیرد (میرعابدینی، ٥٢-٥٤). وی برپیروی سالک از طریق عشق و جذبه‌های روحانی پای می‌فشارد و بیرون آمدن از حجابهای نفسانی را برای تطهیر باطن راه نجات می‌داند. در آثار او تمایلات شیعی و ارادات نسبت به ائمه (ع) مشهود است و برخی محققان آراء صوفیانۀ او را، هرچند که بیشتر تعلیمی، محتاطانه و مبتنی بر صحو ست، به سبب رنگ قلندری که در برخی از اشعارش دیده می‌شود، متأثر از فخرالدین عراقی دانسته‌اند (جمال‌الدین، ٩٠، ٢٠١، ٢٠٤، ٢٠٧-٢٠٨، ٢١٣-٢١٥، جم‍‌ ؛ زرین‌کوب، همانجا).
آثار پیرجمال موضوع نقد صوفیان و محققان نیز بوده است. برخی او را فردی فاقد اخلاق حسنه دانسته‌اند و مریدان وی را ناآگاه، و رسائلش را بی‌ارزش ‌شمرده‌اند (مثلاً نک‍ : نظامی باخرزی، ١٨٠-١٨١). برخی نیز پیرجمال را به رغم آثار پرشمارش، ادیبی متوسط به شمار آورده‌اند که به مضمون و محتوا بیش از دانشهای ادبی توجه داشته است؛ اما بیشتر صاحب‌نظران او را نویسنده‌ای مبتکر نمی‌دانند و برآن‌اند که آثار او نیز مانند دیگر آثار شعری آن عصر ــ که به رغم کثرت و تنوع، خالی از ابداع و خلاقیت شاعرانه است ــ چندان بدیع به نظر نمی‌رسد و به ندرت دارای ارزش ادبی ویژه‌ای است. به نظر این منتقدان، در عصر شاهرخ شاعران صاحب سبک و ممتاز چندانی به ظهور نرسیدند و به همین سبب، تقلید و پیروی از شاعران قدیم در آن دوران رواج داشته است. بنابراین، به رغم شعرای برجسته و نامدار نیمۀ دوم سدۀ ٨ ق، در دورۀ تیموریان، علم و فرهنگ و ادب، با وجود حمایت سلاطین، به طور کلی دستخوش انحطاط و افول ناشی از حملات مغول بوده است (یارشاطر، ٢٥-٢٦، ١٠١-١٠٢، ١٣٨؛ نیکلسن، ٣٦٦-٣٦٩؛ مدبری، ٣٩٣). با این همه، آمیختن استادانۀ نظم و نثر که در آثار جمال‌الدین مشاهده می‌شود، ویژگی خاص و نکته‌ای قابل توجه است (زرین‌کوب، همانجا؛ میرعابدینی، ٥٢).
بیشتر تذکره‌ها و منابع تاریخ درگذشت پیرجمال را ٨٧٩ ق، و آرامگاه او را در محلۀ فهرۀ اردستان و در بقعه‌ای در کنار مزار پیر و مرادش مرتضى علی اردستانی دانسته‌اند و معروف است که این بقعه خانقاه و مدرسه‌ای بوده که به دست پیر مرتضى علی ساخته شده است (معصوم‌علیشاه،هدایت، همانجاها؛ صفا، ٤ / ٤٥٥؛ هنرفر، ٢٢٦-٢٢٧؛ نیز نک‍ : رفیعی‌، ١ / ٣٤-٣٥، ٢ / ٣٥٠). صاحب احسن التواریخ سال وفات وی را ٨٨٦ ق / ١٤٨١م (روملو، ٦٠٣)، و بلوشه (III / ٣٠٩) ٩٠١ق ذکر کرده‌اند، که درست به نظر نمی‌رسد. برخی نیز گفته‌اند که جمال‌الدین در بیت‌المقدس وفات یافته، و در همان‌جا دفن شده است (سخاوی، ٥ / ١٧١؛ رکن‌زاده، ٤ / ١٤٢).

آثـار

با توجه به فهرستهای موجود، حدود ٣٠ اثر برای پیرجمال می‌توان برشمرد که به زبان فارسی، به نظم و نثر و اغلب آمیخته‌ای از آن دو، و مشحون از تعالیم و تعابیر عرفانی به زبانی نسبتاً ساده است. صاحب طرائق الحقائق به نسخه‌ای از آن خود، مشتمل بر ٢٨ رساله از پیرجمال به نظم و نثر اشاره دارد که از وی سرقت کرده‌اند (معصوم‌علیشاه، ٢ / ٣٥٥).
بسیاری از محققان و فهرست‌نویسان به علت تشابه اسمی، جمالی اردستانی را با حامد بن فضل‌الله جمالی دهلوی، با نام اصلی جلال‌خان (د ٩٤٢ق / ١٥٣٥م)، تذکره‌نویس و صاحب سیرالعارفین ــ که ابتدا به جلالی و سپس به جمالی تخلص می‌کرده است ــ یکی دانسته، و آثار او را به جمالی دهلوی نسبت داده‌اند (مرکزی، میکروفیلمها، ٥٩٤؛ زاخاو، I / ٧٨٧-٧٨٨, II / ١٤٧٨, ١٦٦٣, ١٧٢١؛ بلوشه، همانجا؛ رضوی، I / ٢٦٣؛ نفیسی، ٢ / ٨٠٩-٨١٠؛ نیز قس: ریو، I / ٣٥٤)؛ حال آنکه برخی دیگر با شواهد متقن این انتساب را رد کرده‌اند (ایوانف، I / ٢٨٤-٢٨٥).
آثاری که در بیشتر منابع به پیرجمال منسوب است، عبارت‌اند از:
١. بیان حقایق احوال المصطفى سید المرسلین، که مثنوی بزرگی آمیخته به نثر و دربارۀ زندگی پیامبر(ص) به عنوان نمونۀ کامل عارفان است و در ٨٧٦ ق / ١٤٧١م به پایان رسیده است. بیشتر منابع با اندکی اختلاف در عنوان این اثر، آن را مشتمل بر ٧ رسالۀ مستقل به این شرح دانسته‌اند: مصباح الارواح، که در ٨٦٨ ق / ١٤٦٤م کامل شده است؛ «احکام المحبین»؛ «نهایة الحکمة»؛ «بدایة المحبة»؛ «هدایة المعرفة»، یا «بدایة المعرفة»؛ «فتح الابواب»، که در ٨٧٣ ق به پایان رسیده است؛ و «شرح الواصلین»، که در ٨٧٦ ق خاتمه یافته است (استوری، I / ١٨٥؛ ایوانف، I / ٢٨٤؛ بلوشه، همانجا؛ نیکلسن، ٣٦٥-٣٦٦؛ آتش، I / ٣٨٥؛ براون، ٢٤٠-٢٤١؛ معصوم‌علیشاه، همانجا؛ نفیسی، ١ / ٢٤٤). از این مجموعۀ آثار، رسالۀ مصباح الارواح به طور جداگانه به کوشش ابوطالب میرعابدینی، در ١٣٨٠ش در تهران به چاپ رسیده است.
٢. مرآة الافراد، که رساله‌ای به نثر آمیخته به نظم و خطاب به مریدان است که به دیدگاههای صوفیانه و تفسیر آیاتی از قرآن می‌پردازد و در بخشی از آن مؤلف شهودی از فرشتگان را توصیف می‌کند. این رساله که در ٨٧٧ ق / ١٤٧٢م نوشته شده است، به کوشش حسین انیسی‌پور در ١٣٧١ش در تهران به چاپ رسیده است.
٣-٥. منظومۀ کنزالدقایق. میزان الحقایق، که مجموعه‌ای از رباعیات در موضوعات عرفانی است. مشکوة المحبین.
٦. روح القدس، که ظاهراً مثنوی بلندی در ٣ بخش شریعت، طریقت و حقیقت است و مؤلف در آن شهاب‌الدین عمر سهروردی را نمایندۀ شریعت، عبدالسلام کاموسی را نمایندۀ طریقت، و علی اردستانی، پیر و مراد خود را نمایندۀ حقیقت دانسته است. برخی این رساله را بخش سوم شرح الکنوز می‌دانند. این اثر در ٨٦٥ ق / ١٤٦١م به پایان رسیده است.
٧. تنبیه العارفین، مثنوی‌ای است همراه با نثر که به بررسی رموز عرفانی می‌پردازد.
٨. شرح الکنوز کشف الرموز)، مثنوی‌ای دربارۀ اسرار و رموز عرفانی که به سال ٨٦٤ ق خاتمه یافته است (معصوم‌علیشاه، همانجا؛ زرین‌کوب، ٣٣٤؛ بلوشه، III / ٣١١؛ نفیسـی، همانجاها؛ ملک، ٣ / ٦٣٩؛ ملـی تبریـز، ٢ / ٥٣٤؛ نیـز نک‍ : مدبری، ٣٩٤-٣٩٧).
٩. محبوب الصدیقین، مثنوی‌ای دربارۀ وجود، هستی، نیستی، فنا و عشق الٰهی است که حاجی خلیفه آن را بخشی از کشف الکنوز می‌داند (٢ / ١٦١١).
١٠. کشف الارواح، اثری عرفانی به نظم آمیخته به نثر، که به یوسف و زلیخا یا یوسف نامه نیز شهرت دارد و در تفسیر سورۀ یوسف نوشته شده است.
١١. مهرافروز، اثری در قالب مثنوی و دربارۀ عشق الٰهی است که مهر قلوب نیز نام دارد و برخی آنها را دو اثر جداگانه دانسته‌اند.
١٢. استقامت‌نامه، به نظم و نثر.
١٣. نورٌ على نور، در دو بخش که بخش اول با بحث آفرینش عقل به وسیلۀ خداوند، و بخش دوم با موضوع آفرینش نور آغاز می‌شود.
١٤. ناظر و منظور، که در معنای آیۀ «اَللّٰهُ نورُ السَّمٰواتِ وَ الْاَرْضِ» است.
١٥-١٦. منظومۀ مفتاح الفقر. دیوان (شامل قصاید، غزلیات، رباعیات و ترجیعات)، که گاه به طور جداگانه از هر یک از آنها نام برده شده است (معصوم‌علیشاه، همانجا؛ براون، ٢٤١؛ رضوی، I / ٢٦٤ ؛ بلوشه، III / ٣٠٩, ٣١١؛ شورا، ٣ / ٥٤٦-٥٤٧؛ نیکلسن، ٣٦٦ ، منزوی، فهرستواره ... ، ٨(٢) / ٩٢٦، خطی، ٢(١) / ١٤٣٢؛ مرکزی، خطی، ١٠ / ١٨٨٢). دیوان جمال‌الدین به کوشش ابوطالب میرعابدینی در ١٣٧٦ش در تهران به چاپ رسیده است.
١٧-١٨. قصۀ ایوب. معلومات (معلومات اسرار القلوب و مفهومات انوار القلوب)، که اشعاری در قالب مثنوی، و دربارۀ عرفان و عشق الٰهی است (نیکلسن، ٣٦٥؛ براون، همانجا؛ بلوشه، همانجا؛ منزوی، فهرستواره، ٨(٢) / ٩١٦).
١٩-٢٢. نصرت‌نامه. فرصت‌نامه. قدرت‌نامه. مرآة الحبیب، که شامل رباعیات او ست که در برخی از آنها به استقبال شاعری به نام افضل رفته است.
٢٣. المسطور فی رق المنشور، که اثری منثور است (رضوی، همانجا؛ بلوشه، III / ٣١٠؛ نفیسی، ١ / ٢٤٤؛ زرین‌کوب، همانجا؛ منزوی، خطی، ٢(١) / ١٣٧١، ١٣٨٥، فهرستواره، ٨(٢) / ٨٨٠).
٢٤. منشآت، که مجموعه‌ای از نامه‌های پیرجمال اردستانی است (همان، ٨(٢) / ١٠١٣؛ دانش‌پژوه، ٥ / ٦٦٧).
٢٥. رساله‌ای در عقل، به نثر (منزوی، همان، ٢(١) / ١٢٨٧).
فهرست‌نویسان همچنین از نسخه‌های متعدد و متفاوتی از تألیفات پیرجمال با عناوین کلیات جمالی، دیوان جمالی و مثنویات جمالی نام برده‌اند که مشتمل بر مجموعه‌ای از کتب و رسائل او ست و در کتابخانه‌های مختلف دنیا موجود است (برای اطلاعات بیشتر، نک‍ : مرکزی، خطی، ٤ / ٣٣١، ٥ / ٢٣٧؛ شورا، ٣ / ٥٤١- ٥٤٨؛ آتابای، ١ / ١٤٣-١٥٢؛ ملک، ٣ / ٦٣٥-٦٤١؛ هاشم‌پور، ٢٣٧-٢٣٨؛ آقابزرگ، ٩(١) / ١٦١؛ ملی تبریز، ٢ / ٥٣٣-٥٣٤؛ نیکلسن، ٣٦٥-٣٦٩؛ بلوشه، III / ٣١٢؛ ایوانف، I / ٢٨٣-٢٨٦؛ آتش، I / ٣٨٢-٣٨٦؛ استوری، I / ١٨٥-١٨٦؛ براون، ٢٣٩-٢٤١؛ زاخاو، I / ٧٨٨).
چنان‌که پیشتر آمد، طریقۀ پیر جمالیه که به نام پیر جمال‌الدین اردستانی و پس از او شکل گرفت، یازدهمین سلسله از ١٤ سلسلۀ منشعب از طریقۀ معروفیه به شمار می‌رود و مشایخ آن پس از پیر جمال به قول مشهور ٨ نفر بوده‌اند که عبارت‌اند از: پیر اسحاق، پیرعلی، پیر حسین، پیر بابا صابر، سلطان سیدلطیف، شیخ محمدعلی، سید علاءالدین، و شیخ عارف یا بابا عارف صوفی. مقبره‌های این مشایخ در نقاط مختلف اردستان و زواره هنوز برجا ست و با توجه به این نحوۀ پراکندگی به نظر می‌رسد که پیر جمالیه طریقه‌ای محلی و منطقه‌ای بوده است که امروزه پیروانی ندارد (محیط، ٤٧؛ معصوم‌علیشاه، همانجا؛ انیسی‌پور، ٢٠).

مآخذ

آتابای، بدری، فهرست دیوانهای خطی کتابخانۀ سلطنتی، تهران، ١٣٥٥ش؛
آذربیگدلی، لطفعلی، آتشکده، به کوشش حسن سادات ناصری، تهران، ١٣٣٩-١٣٤٠ش؛
آقابزرگ، الذریعة؛
انیسـی‌پور، حسین، مقدمـه بر مرآة الافراد (نک‍ : هم‍ ، جمال‌الدین اردستانی)؛
جمال‌الدین اردستانی، محمد، مرآة الافراد، به کوشش حسین انیسی‌پور، تهران، ١٣٧١ش؛
چیمه، محمداختر، مقام شیخ فخرالدین ابراهیم عراقی در تصوف اسلامی، اسلام‌آباد، ١٣٧٢ش؛
حاجی‌خلیفه، کشف؛
دانش‌پژوه، محمدتقی، و علینقی منزوی، فهرست کتابخانۀ سپهسالار، تهران، ١٣٥٦ش؛
رفیعی مهرآبادی، ابوالقاسم، آتشکدۀ اردستان، ١٣٤٢ش؛
رکن‌زاده آدمیت، محمدحسین، دانشمندان و سخن سرایان فارس، تهران، ١٣٤٠ش؛
روملو، حسن، احسن التواریخ، به‌کوشش عبدالحسین نوایی، تهران، ١٣٤٩ش؛
زرین‌کوب، عبدالحسین، جست و جو در تصوف ایران، تهـران، ١٣٥٧ش؛
زین‌العابدین شیروانی، بستان السیاحة، تهـران، ١٣١٥ش؛
سخاوی، محمد، الضوء اللامع، بیروت، دارمکتبة الحیاة؛
شورا، خطی؛
صفا، ذبیح‌الله، تاریخ ادبیات در ایران، تهران، ١٣٦٣ش؛
کاشفی، علی، لطائف الطوائف، به کوشش احمد گلچین معانی، تهران، ١٣٣٦ش؛
محیط طباطبایی، محمد، «زواره‌ای که دیده‌ام»، مجلۀ باستان‌شناسی و تاریخ، تهران، ١٣٦٦ش، س ٢، شم‍ ‌١؛
مدبری، محمود، «میزان الحقائق از پیر جمال اردستانی»، فرهنگ ایران زمین، تهران، ١٣٧٥ش، شم‍ ٢٩؛
مرکزی، خطی؛
همان، میکروفیلمها؛
معصوم‌علیشاه، محمدمعصوم، طرائق الحقائق، به کوشش محمدجعفر محجوب، تهران، ١٣٣٩ش؛
ملک، خطی؛
ملی تبریز، خطی؛
منزوی، خطی؛
همو، فهرستوارۀ کتابهای فارسی، تهران، ١٣٨٢ش؛
میرعابدینی، ابوطالب، مقدمه بر مصباح الارواح جمال‌الدین اردستانی، تهران، ١٣٨٠ش؛
نظامی باخرزی، عبدالواسع، مقامات جامی، به کوشش نجیب مایل هروی، تهران، ١٣٧١ش؛
نفیسی، سعید، تاریخ و نظم و نثر در ایران و در زبان فارسی، تهران، ١٣٤٤ش؛
هاشم‌پور سبحانی، توفیق و حسام‌الدین آق‌سو، فهرست نسخه‌های خطی فارسی کتابخانۀ دانشگاه استانبول، تهران، ١٣٧٤ش؛
هدایت، رضاقلی، ریاض‌العارفین، تهران، ١٣١٦ش؛
همایی، جلال‌الدین، مقدمه بر مصباح الهدایۀ عزالدین کاشانی، تهران، ١٣٦٧ش؛
هنرفر، لطف‌الله، گنجینۀ آثار تاریخی اصفهان، اصفهان، ١٣٤٤ش؛
یارشاطر، احسان، شعر فارسی در عهد شاهرخ یا آغاز انحطاط در شعر فارسی، تهران، ١٣٣٤ش؛
نیز:

Ateṣ, A., İstanbul kü

phanelerinde farsç
a manzum eserler
, Istanbul, ١٩٦٨;
Blochet, E., Catalogue des manuscrits persans, Paris, ١٩٢٨;
Browne, E.G., A Descriptive Gatalogue of the Oriental Manuscripts
, ed. R.A. Nicholson, Cambridge, ١٩٣٢;
Ivanow, W., Concise Descriptive Catalogue of the Persian Manuscripts in the Collection of the Asiatic Society of Bengal, Calcutta, ١٩٢٤;
Nicholson, R. A., A Volume of Oriental Studies, Amsterdam, ١٩٧٣;
Raḍavî
, M.Q.Ḥ., Catalogue of the Persian Manuscripts in the Bû

r Library
, Calcutta, ١٩٢١;
Rieu, Ch., Catalogue of the Persian Manuscripts in the British Museum, Oxford, ١٩٦٦;
Sachau, E., Catalogue of the Persian, Turkish, Hindû
stâ

, and Pushtû
Manuscripts
, Oxford, ١٨٨٩;
Storey, C.A., Persian Literature, London, ١٩٢٧.

حمیرا ارسنجانی