اِلٰهی، عبدالله (د ٨٩٦ ق/ ١٤٩١م)، معروف به شیخ الٰهی، عارف و صوفی مشهور در دورۀ عثمانی. او در قصبۀ سماو از ولایت كوتاهیه متولد شد و در زادگاه خود به تحصیل علوم پرداخت؛ سپس مدتی در قسطنطنیه در مدرسه‌ای كه به زیرك مشهور بود، اقامت گزید (طاش كوپری‌زاده، ٢٤٩؛ مجدی، ٢٦٢-٢٦٥؛ اولیا چلبی، ٨/ ١٧٦؛ بروسه‌لی، ٩١؛ «دائرةالمعارف ... »، I/ ١١٠). او پس از مسافرت استادش ملاعلی طوسی (نک‌ : طاش كوپری‌زاده، ٩٨- ٩٩) به ایران، به وی پیوست و نزد او به ادامۀ تحصیل پرداخت؛ آنگاه بر اثر انقلاب درونی، تحصیل علوم ظاهری را ترك گفت و كتابهایش را فروخت و بهای آن را به صدقه داد (همو، ٢٤٩-٢٥٠؛ سعدالدین، ٢/ ٥٣٢؛ سامی، ٤/ ٣٠٩٩). سپس عازم ماوراءالنهر شد و در سمرقند به خدمت خواجه عبیدالله احرار سمرقندی رسید و بر اثر ارشاد وی به طریقۀ نقشبندیه درآمد. آنگاه به خواست مراد خویش به بخارا رفت و قبر خواجه بهاءالدین نقشبند، مؤسس سلسلۀ نقشبندیه را زیارت كرد و مدتی در آنجا معتكف بود. پس از چندی به سمرقند بازگشت و به اشارۀ خواجه عبیدالله احرار برای تبلیغ نقشبندیه راهی بلاد روم شد (طاش كوپری‌زاده، مجدی، همانجاها؛ سعدالدین، ٢/ ٥٣٣). در این سفر سیداحمد بخاری (د ٩٢٢ ق/ ١٥١٦ م) وی را همراهی كرد (طاش كوپری‌زاده، ٣٥٩؛ مجدی، ٣٦٢-٣٦٣؛ خالدی، ١٧٤). او در هرات با عبدالرحمان جامی و دیگر صوفیان خراسان هم ملاقات كرد (طاش كوپری‌زاده، ٢٥٠؛ مجدی، سعدالدین، همانجاها).
الٰهی پس از مراجعت به آناتولی در زادگاه خویش اقامت گزید و مریدان و عالمان بسیار به حلقۀ ارادت او درآمدند، اما بر اثر بروز اغتشاش و بی‌نظمی كه پس از مرگ سلطان محمد فاتح (حك‌ ٨٥٥-٨٨٦ ق/ ١٤٥١-١٤٨١ م) رخ داد، همچنین به درخواست بزرگان قسطنطنیه، به آن شهر رفت و در مدرسۀ زیرك مقیم شد و به ارشاد مریدان پرداخت (طاش كوپری‌زاده، همانجا؛ سعدالدین، ٢/ ٥٣٣-٥٣٤)، ولی در این شهر هم رغبت ماندن نیافت و در این حال به دعوت امیر احمدبیك ادرنوی به روم ایلی رفت و تا آخر عمر به تدریس و ارشاد خلق گذراند. الٰهی سرانجام در آغستوس وفات یافت و جنازه‌اش به ینیجه منتقل گردید و در مقبره‌ای كه به صورت زیارتگاه معروفی درآمد، به خاك سپرده شد (عاشق پاشازاده، ٢٢٤؛ طاش كوپری‌زاده، ٢٥٠-٢٥١؛ سعدالدین، ٢/ ٥٣٥؛ اولیاچلبی، همانجا؛ رفعت، ٢٤٨؛ بروسه‌لی، همانجا).
پس از مرگ الٰهی، دوست و همسفر وی سیداحمد بخاری خلیفۀ وی شد و سجاده‌نشینی طریقۀ نقشبندیه را بر عهده گرفت (طاش كوپری‌زاده، ٣٦٠؛ خالدی، همانجا؛ بروسه‌لی، ٩٢؛ عطایی، ٦٢).
الٰهی سماوی گذشته از آثار عرفانی كه به قلم آورد، نخستین كسی بود كه در آسیای صغیر به تبلیغ طریقۀ نقشبندیه پرداخت و در آن دیار اولین خانقاه اهل این طریقه را تأسیس كرد (نفیسی، ٢/ ٨١٤؛ لویس، ٢٢٨).

آثـار

الٰهی آثار بسیاری به فارسی، عربی و تركی دارد كه شماری از آنها برجای مانده است:

الف ـ چاپی

١. دیوان، كه در ١٩٦١ م در استانبول به چاپ رسیده است. ٢. منازل القلوب، به فارسی كه شرح رسالۀ قدسیۀ روزبهان بقلی است. این كتاب در ١٣٤٧ ش به كوشش محمدتقی دانش‌پژوه به ضمیمۀ روزبهان‌نامه به چاپ رسیده است. در این نسخه، همه‌جا از او به الٰهی سیمابی یاد شده است.

ب ـ خطی

١. استخراج‌نامه. نسخه‌ای از آن در استانبول موجود است TS, I/ ٦٤٠)). ٢. اسرارنامه. نسخه‌هایی از آن در تركیه و مصر وجود دارد ( فهرس ... ، ١/ ٢٤-٢٥؛ نیز نک‌ : كارا، ٣٧٦). ٣. اصول وصول اٰلهیه، به فارسی. تصویری از آن در كتابخانۀ مركزی نگهداری می‌شـود (مـركزی، میكروفیلمها، ٧٧٨؛ نیز نک‌ : منزوی، ٢(١)/ ١٠٤٤). ٤. رسالۀ اسئله و اجوبه، نسخه‌هایی از آن در تركیه موجود است (نک‌ : كارا، ٣٧٧). ٥. رسالۀ احدیه. ٦. رسالۀ تصوف. ٧. رسالۀ وجود. نسخه‌هایی از این ٣ اثر در تركیه موجود است (نک‌ : همو، ٣٧٦-٣٧٧). ٨. زاد المشتاقین. نسخه‌هایی از آن در تركیه (موزۀ مولانـا) موجـود است (گولپینارلی، I/ ٢٨٥؛ نیز نک‌ : كارا، ٣٧٦). ٩. فتوحات اٰلهیه. نسخه‌ای از آن در كتابخانۀ سلیمانیه وجود دارد (نک‌ : همانجا). ١٠. كشف الواردات لطالب الكمالات، شرحی است بر الواردات تألیف بدرالدین ابن قاضی سماونه (د ٨٢٣ ق/ ١٤٢٠ م). نسخه‌هایی از این اثر در واتیكان (لوی دِلاویدا، شم‌ ١٤٠٨) و لیدن (شم‌ ٢٢٦٦، نک‌ : ورهووه، (٣٩٨ و سلیمانیه (نک‌ : كارا، ٣٧٥) موجود است. ١١. مسالك ( یا مسلك) السالكین. نسخه‌های آن در استانبول موجود است ( دفتر ... ، ١٦٣؛ TS, I/ ٧٥). ١٢. مسلك الطالبین و الواصلین. نسخه‌هایی از آن در كتابخانه‌های مختلف تركیه (موزۀ مولانا) و ایران موجود است (گولپینارلی، I/ ٢٤٣؛ مركـزی، خطـی، ٥/ ١٨١؛ نیز نک‌ : كارا، همانجا؛ منزوی، ٢(١)/ ١٣٨٥). ١٣. نجاة الارواح من دنس الاشباح، نسخه‌ای از آن در كتابخانۀ بروسه موجود است (هاشم‌پور سبحانی، ٣٦٣).
آثار دیگری نیز همچون: ١. تحلیة الارواح، در علم تصوف (بغدادی، ١/ ٤٧٠؛ كحاله، ٦/ ٣٦)؛ ٢. شرح مفتاح الغیب قونوی (بغدادی، بروسه‌لی، همانجاها)؛ ٣. فصول الوصول، به تركی (همانجاها)؛ ٤. منظومۀ معراجیه (بروسه‌لی، همانجا)، از وی یاد كرده‌اند.

مآخذ

اولیاچلبی، محمد، سیاحت‌نامه، استانبول، ١٩٢٨ م؛
بروسه‌لی، محمدطاهر، عثمانلی مؤلفلری، استانبول، ١٣٣٣ ق؛
بغدادی، هدیه؛
خالدی نقشبندی، عبدالمجید، الحدائق الوردیة، دمشق، ١٣٠٨ ق؛
دفتر فاتح كتبخانه‌سی، استانبول، مطبعۀ محمودبك؛
رفعت، احمد، لغات تاریخیه و جغرافیه، استانبول، ١٢٩٩ ق؛
سامی، شمس‌الدین، قاموس الاعلام، استانبول، ١٣١١ ق؛
سعدالدین، محمد، تاج التواریخ، استانبول، ١٢٨٠ ق؛
طاش كوپری‌زاده، احمد، الشقائق النعمانیة، به كوشش احمد صبحی فرات، استانبول، ١٤٠٥ ق؛
عاشق پاشازاده، درویش احمد، تاریخ، به كوشش همت علی‌بیك، استانبول، ١٣٣٢ ق؛
عطایی، عطاءالله، حدائق الحقائق فی تكملة الشقائق، به كوشش عبدالقادر اوزجان، استانبول، ١٩٨٩م؛
فهرس المخطوطات التركیة العثمانیة، قاهره، ١٩٨٧م؛
كحاله، عمررضا، معجم المؤلفین، بیروت، ١٣٧٦ق/ ١٩٥٧ م؛
لویس، برنارد، استانبول و تمدن امپراتوری عثمانی، ترجمۀ ماه ملك بهار، تهران، ١٣٥٠ ش؛
مجدی، محمد افندی، حدائق الشقائق ( ذیل الشقائق النعمانیة)، به كوشش عبدالقادر اوزجان، استانبول، ١٩٨٩ م؛
مركزی، خطی؛
مركزی، میكروفیلمها؛
منزوی، خطی؛
نفیسی، سعید، تاریخ نظم و نثر، تهران، ١٣٤٤ ش؛
هاشم‌پورسبحانی، توفیق، فهرست نسخه‌های خطی فارسی كتابخانۀ بروسه، رشت، ١٣٦٨ ش؛
نیز:

Gölpınarlı, A. Mevlânâ müzesi yazmalar kataloğu, Ankara, ١٩٦٧;
Kara, M., «Molla İlâhîʾye dair», Osmanlı araştırmaları, Istanbul, ١٩٨٨, vols. VII-VIII;
Levi Della Vida, G., Elenco dei manoscritti arabi islamici della biblioteca Vaticana, Vatican, ١٩٣٥;
TS;
Türkiye diyanet vakfı İslâm ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٨٨, Voorhoeve.
غلامعلی آریا