دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٩٠ - ابن وفا
ابن وفا
نویسنده (ها) :
حسین لاشیء
آخرین بروز رسانی :
چهارشنبه ٢١ خرداد ١٣٩٩
تاریخچه مقاله
اِبْنِ وَفا، ابوالحسن علی بن محمد بن محمد بن وفا، مفسر، فقیه، ادیب، شاعر و صوفی مشهور سدۀ ٨ ق مصر. او را قریشی و انصاری و نیز اصل وی را از اسکندریه دانستهاند (سخاوی، ٦ / ٢١؛ داوودی، ١ / ٤٣٧). اغلب مآخذ تولد او را در ٧٥٩ ق / ١٣٥٨ م، در قاهره ضبط کردهاند، اما شعرانی (٢ / ٢٢) به خط خود او دیده که تاریخ تولدش را صبح یکشنبه ١١ محرم ٧٦١ ق / ٣ دسامبر ١٣٥٩ م نوشته است. او بسیار باهوش و تیزبین بود، چنانکه در کودکی شگفتی پدر را که خود صوفی و شاعر بود، برانگیخت. در حالی که کمتر از ٢٠ سال داشت، اجازه یافته بود که در مجامع سخن بگوید (ابنحجر، انباء، ٥ / ٢٥٦؛ سیوطی، ٣٠٤). برخی مآخذ، اجازه دهنده را پدرش دانستهاند، در حالی که ابنوفا پدرش را در کودکی از دست داده بود (نک : ابنحجر، الدرر، ٦ / ٣٢٦) و او و برادرش احمد تحت سرپرستی و تربیت شمسالدین محمد زیلعی قرار گرفته بودند (سخاوی. همانجا؛ ابنعماد، ٧ / ٧١) و احتمالاً این اجازه از سوی زیلعی بوده است. ابنوفا در ١٧ سالگی به جای پدر بر مسند ارشاد نشست و به زودی شهرتی عظیم یافت. او در تصوف تابع طریقت شیخ ابوالحسن شاذلی بود و گفتهاند که اذکار و ادعیهای موزون و آهنگدار به مریدانش تعلیم داده بود که سبب جلب توجه قلوب عامۀ مردم شده بود (ابنحجر، انباء، ٥ / ٢٥٥؛ منوفی، ٢ / ٢٥٥). ابنوفا مردی خوشسیما و باوقار بود و ظاهری آراسته داشت و به ندرت در میان مردم ظاهر میشد. اصحاب و پیروانش در تکریم و تعظیم او سخت استوار بودند و از بذل مال در راه او دریغ نداشتند، تا آنجا که در دوستی و تعظیم او به غلو منسوب شدند (سخاوی، شعرانی، همانجاها؛ نبهانی، ٢ / ٣٥٩). گفته شده که او شیخی صاحب کرامت بود و کراماتی هم به او نسبت دادهاند (شعرانی، همانجا؛ نبهانی، ٢ / ٣٥٨-٣٥٩ ). ابنوفا دارای اشعار و موشحاتی است در موضوعات و مضامین عرفانی و به گمان برخی از نویسندگان از اشعار او و پدرش بوی اتحاد و الحاد به مشام میرسد (ابنحجر، همان، ٥ / ٢٥٦). نوشتهاند که وی مالکی مذهب بوده است، اما اینکه او در اواخر عمر در خانۀ خود منبری قرار داده بود و همانجا با اصحاب خویش نماز جمعه برپا میداشت، با مذهب مالکی مغایرت دارد (ابنعماد، ٧ / ٧٠، ٧٢). او در ذیحجۀ ٨٠٧ / ژوئن ١٤٠٥ در سرای خویش واقع در الروضة (قاهره) وفات یافت و در قرافه در کنار مقبرۀ پدرش مدفون گشت (همانجا؛ داوودی، سخاوی، همانجاها)، اما اینکه شعرانی وفات او را ٨٠١ ق ضبط کرده است (همانجا)، درست به نظر نمیرسد.
آثـار
از ابنوفا تألیفات بسیار در تصوف و تفسیر و فقه در دست است که از آن جملهاند:
الف ـ آثار خطی
١. الباحث علی الخلاص من سوءالظن بالخواص یا الباعث علی الخلاص فی احوال الخواص ( فهرس مخطوطات، ٤ / ٦-٧؛ قس: ابنحجر، همانجا؛ ابنعماد، ٧ / ٧١)؛ ٢. حزب ابنوفا یا حزب السادات (حتی، ٦٠٢؛ ازهریه، ٦ / ٣٤٨)؛ ٣. الدرجة العلیا فی معاریج الانبیاء (سید، ١ / ٣١٣)؛ ٤. دیوان (حتی، ٣٧؛ ازهریه، ٥ / ١٠٦؛ ESC٢, I / ٢٩٥)؛ ٥. ذکر الاخبار الواردة فی فضیلة الاذکار (علوش، ١(٢) / ٢١٦)؛ ٦. رسالة فی التصوف (خدیویه، ٢ / ٨٥؛ GAL, II / ١٤٧)؛ ٧. صلاة یا صلوات (ظاهریه، ٢ / ٢٥٣؛ GAL, S, II / ١٤٩)؛ ٨. العروش ( آربری، III / ٨٤؛ زرکلی، ٥ / ٧)؛ ٩. کشف مرآت العیون (GAL, S، همانجا)؛ ١٠. لباس الفتوة (ازهریه، ٣ / ٦٢٣)؛ ١١. المدخل الی معرفة الاسماء الالهیة ( فهرس مخطوطات، ٥ / ٢٤٠)؛ ١٢. المسامع الربانیة (خدیویة، ٢ / ١٣٥، ٧ / ٥؛ GAL، زرکلی، همانجاها)؛ ١٣. مفاتیح الخزائن العالیة (یا العلیة) در تصوف (خدیویه، ٢ / ١٣٦، ٧ / ٥؛ GAL, S؛ همانجا، کحاله، ٧ / ٢٣٢؛ بغدادی، ایضاح، ٢ / ٥٢٠)؛ ١٤. موشحات ( آلوارت، III / ٢٢٣؛ زرکلی، همانجا)؛ ١٥. واردات الهیّة (ازهریه، ٣ / ٦٤٩)؛ ١٦. الوصایا (خدیویه، ٧ / ٦، ١٠٨؛ GAL, S, IV / ٧٢٤)؛ ١٧. کتاب (ازهریه، ٣ / ٦١٧).
ب ـ آثار یافت نشده
١. تفسیر القرآن (سخاوی، ٦ / ٢٢؛ ابن عماد، ٧ / ٧١؛ کحاله، همانجا)؛ ٢. فصول مواعظ (ابنحجر، همانجا)؛ ٣. الکوثر المترع فی الابحر الاربع، در فقه (ابن حجر، ابن عماد، همانجاها)؛ ٤. بغیة الرائد فی الدرر الفرائد (بغدادی. هدیه، ١ / ٧٢٧)؛ ٥. خزینة الفضائل و سفینة الافاضل، که به گفتۀ بغدادی نسخهای از این کتاب در کتابخانۀ فیضاللـه در ترکیه موجود است (همانجا)؛ ٦. مرتصع ثدی الشفاءِ من منحاللـه تعالی علی ابن الوفاء (همانجا).
مآخذ
ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، انباء الغمر، حیدرآباد دکن، ١٣٩٢ ق / ١٩٧٢ م؛
همو، الدرر الکامنة، حیدرآباد دکن، ١٣٩٦ ق / ١٩٧٦ م؛
ابن عماد، عبدالحی بن احمد، شذرات الذهب، قاهره، ١٣٥١ ق؛
ازهریه، فهرست؛
بغدادی، ایضاح؛
همو، هدیه؛
خدیویه، فهرست؛
داوودی، علی بن احمد، طبقات المفسرین، بیروت، ١٤٠٣ ق / ١٩٨٣ م؛
زرکلی، اعلام؛
سخاوی، محمد بن عبدالرحمن، الضوء اللامع، قاهره، ١٣٥٤-١٣٥٥ ق؛
سید، خطی؛
سیوطی، حسن المحاضرة، قاهره، ١٢٩٩ ق؛
شعرانی، عبدالوهاب بن احمد، الطبقات الکبری، قاهره، ١٣١٥ ق؛
ظاهریه، خطی (تصوف)؛
علوش، ی. س. و عبداللـه رجراجی، فهرس المخطوطات العربیة، رباط، ١٩٥٤ م؛
فهرس مخطوطات جامعة الریاض (ملک سعود)، ریاض، ١٩٨٢ م؛
کحاله، عمررضا، معجم المؤلفین، بیروت، ١٩٥٧ م؛
منوفی، محمود ابوالفیض، جمهرة الاولیاء، قاهره، ١٣٨٧ ق / ١٩٦٧ م؛
نبهانی یوسف بن اسماعیل، جامع کرامات الاولیاء، به کوشش ابراهیم عطوه عوض، بیروت، ١٣٩٤ ق / ١٩٧٤ م؛
نیز:
Ahlward;
Arberry;
ESC٢;
GAL;
GAL, S;
Hitti, ph. K. et al., Descriptive Catalog of the Garrett Collection of Arabic Manuscripts, London, ١٩٣٨.
حسین لاشیء