باباسَمّاسی، خواجه محمد، عارف و صوفی سدۀ ٨ ق در ماوراءالنهر. وی كه در روستای سماس از توابع قصبۀ رامتین در حدود بخارا زاده شد (كاشفی، ١/ ٧٣؛ قصوری، ٤٣١)، از مشایخ سلسلۀ خواجگانی بود كه نسبتشان به خواجه ابویعقوب یوسف همدانی می‌رسید (پارسا، ٤٦؛ ایرانیكا، III/ ٢٩٤). باباسماسی مرید خواجه علی رامتینی، معروف به «حضرت عزیزان» بود و همراه او از بخارا به خوارزم رفت (غلام سرور، ١/ ٥٤٥) و حداقل تا زمان درگذشت استاد (٧٢١ق)، در آن دیار حضور داشت ( ایرانیكا، همانجا). خواجه علی رامتینی پیش از مرگ، باباسماسی را به جانشینی خود برگزید و دیگر مریدان را به متابعت از او امر كرد (كاشفی، همانجا).
شهرت باباسماسی بیشتر بدان سبب است كه خواجه بهاءالدین نقشبند مؤسس سلسلۀ نقشبندیه را در كودكی به عنوان فرزند روحانی خویش پذیرفته بود (همو، ١/ ٧٤، ٩٥؛ جامی، ٣٨٥؛ پارسا، ٤٧، ١٢٤؛ بخاری، ٧٩، ١١٣). گفته‌اند كه وی پیش از تولد بهاءالدین، ظهور او را پیش‌بینی می‌كرد. چون بهاءالدین زاده شد، جدش كه خود از مریدان باباسماسی بود، او را به حضور شیخ آورد و باباسماسی هم آن نوزاد را فرزند روحانی خویش خواند و خلیفۀ خود امیر كُلال را به شفقت در حق او و تربیتش دستور داد (كاشفی، همانجا؛ جامی، ٣٨٦؛ پارسا، ٤٧- ٤٨؛ بخاری، ٧٩-٨٠؛ غلام سرور، همانجا؛ یمینی، ٣٢٧)؛ و نیز گفته‌اند كه بهاءالدین تلقین ذكر را از باباسماسی گرفته است (بخاری، ١٤٥).
باباسماسی را در شمار صوفیان اهل جذبه و سكر یاد كرده‌اند (كاشفی، ١/ ٧٤). خلفای چهارگانۀ او عبارتند از: خواجه صوفی سوخاری، خواجه محمد (یامحمود) سماسی فرزند وی (غلام سرور، ١/ ٥٤٦)، سدیگر دانشمند علی، و چهارم كه از همه افضل و اكمل بوده، سیدامیر كلال نام داشته، و جانشین و خلیفۀ اصلی او به شمار می‌رفته است. (دربارۀ او، نك‌ : كاشفی، ١/ ٧٥-٧٦؛ نبهانی، ١/ ٢٥٥).
خزینةالاصفیا نخستین مأخذی است كه در آن سال وفات باباسماسی ٧٥٥ق/ ١٣٥٤م ضبط شده است (غلام‌سرور، همانجا)، سپس دیگر منابع حتى به روز فوت وی (١٠ جمادی‌الآخر همان سال) در سماس تصریح كرده‌اند (قصوری، ٤٣٤؛ نیز نك‌ : مجددی، ١٨٩).

مآخذ

بخاری، صلاح، انیس الطالبین و عدة السالكین، به كوشش خلیل ابراهیم صاری اوغلی و توفیق هاشم‌پور سبحانی، تهران، ١٣٧١ ش؛
پارسا، خواجه محمد، رسالۀ قدسیه، به كوشش محمد اقبال، راولپندی، ١٩٧٥ م؛
جامی، عبدالرحمان، نفحات الانس، به كوشش محمود عابدی، تهران ١٣٧٠ ش؛
غلام سرور لاهوری، خزینة الاصفیا، لكهنو، ١٢٩٠ ق/ ١٨٧٣ م؛
قصوری، محمدصادق، تذكرۀ نقشبندیۀ خیریه، لاهور، ١٩٨٨ م؛
كاشفی، علی، رشحات عین الحیات، به كوشش علی‌اصغر معینیان، تهران، ١٣٥٦ ش؛
مجددی، محمد یوسف، جواهر نقشبندیه، فیصل‌آباد، ١٩٩٠ م؛
نبهانی، یوسف، جامع كرامات الاولیاء، به كوشش ابراهیم عطوه عوض، قاهره، ١٣٩٤ ق/ ١٩٧٤ م؛
یمینی، غریب، لطایف اشرفیه، دهلی، ١٢٩٥ ق؛
نیز:

Iranica.
غلامعلی آریا