اَبوالْعَبّاسِ مَسْروق، احمد بن محمد بن مسروق، عارف محدث و زاهد بزرگ خراسان در سدۀ ٣ ق. وی اهل طوس بود كه در بغداد می‌زیست (سلمی، ٢٣٣؛ خلیفه، ١٥٦؛ قشیری، ٢٥). او را از اولیا و اوتاد شمرده‌اند (هجویری، ١٨٥؛ عطار، ٥٥٤: نیز نك‌ : ذهبی، میزان، ١ / ١٥٠). جنید نیز او را از اولیا می‌دانست (ابونعیم، ١٠ / ٢١٤؛ خطیب، ٥ / ١٠٢)، گرچه به نظر می‌رسد كه او خود جنید را قطب می‌شمرد (هجویری، عطار، همانجاها).
ابوالعباس مسروق محدث نیز بود. وی از علی بن جعد و خلف بن هشام و احمد بن حنبل روایت كرده است و ابوبكر شافعی، جعفر خلدی و دیگران هم از وی نقل حدیث كرده‌اند (خطیب، ٥ / ١٠٠؛ ذهبی، سیر، ١٣ / ٤٩٤؛ ابن‌عماد، ٢ / ٢٢٧؛ ابن‌جوزی، المنتظم، ٦ / ٩٨- ٩٩). از استادان و مصاحبان وی محمد بن منصور طوسی، حارث محاسبی، سَری سقطی و محمد بن حسین بُرجُلانی را ذكر كرده‌اند (سلمی، ابونعیم، همانجاها؛ انصاری، ٢٠٢) و از شاگردان وی هم می‌توان از ابوعلی رودباری نام برد (همو، ٣٧٤). وی با سهل بن عبدالله (باخرزی، ٣٣٠) و سَمنون ملاقات داشته (مروزی، ٩٤) و چند روزی نیز در ری میهمان ابوموسی دولابی بوده است (خطیب، همانجا؛ ابن جوزی، همان، ٦ / ٩٩).
ابوالعباس مسروق در ٢٩٩ ق / ٩١٢ م یا ٢٩٨ ق در بغداد وفات یافت (سلمی، قشیری، همانجاها؛ انصاری، ٢٠٢). وی در هنگام مرگ حدود ٨٤ سال داشت ودر گورستان باب حرب دفن شد (ابن جوزی، صفة، ٤ / ١٢٩؛ خطیب، همانجا).
از وی كتابی با عنوان جزء القناعة در حدیث یاد كرده‌اند (ابن حجر، ١ / ٢٩٢؛ ذهبی، میزان، همانجا؛ بغدادی، ایضاح، ١ / ٣٦١، هدیه، ١ / ٥٥). دو بیت شعر عربی هم در بعضی مآخذ بدو نسبت داده‌اند (سلمی، ٢٣٧؛ انصاری، ٢٠٣؛ محمود بن عثمان، ٢٤١). از ابوالعباس مسروق برخی اقوال در باب زهد و توكل و انس در طبقات و تذكره‌ها نقل شده است.

مآخذ

ابن جوزی، عبدالرحمن بن علی، صفة الصفوة، به كوشش محمود فاخوری و محمد رواس قلعه‌جی، بیروت، ١٤٠٦ ق / ١٩٨٦ م؛
همو، المنتظم، حیدرآباد دكن، ١٣٥٧ ق؛
ابن‌حجر عسقلانی، احمد بن علی، لسان‌المیزان، بیروت، ١٣٩٠ ق / ١٩٧١ م؛
ابن عماد، عبدالحی بن احمد، شذرات الذهب، قاهره، ١٣٥٠ ق؛
ابونعیم اصفهانی، احمد بن عبدالله، حلیة الاولیاء، قاهره، ١٣٥٧ ق / ١٩٣٨ م؛
انصاری هروی، خواجه عبدالله، طبقات الصوفیه، به كوشش عبدالحی حبیبی، تهران، ١٣٦٢ ش؛
باخرزی، یحیی، اوراد الاحباب، به كوشش ایرج افشار، تهران، ١٣٥٨ ش؛
بغدادی، ایضاح؛
همو، هدیه؛
خطیب بغدادی، احمد بن علی، تاریخ بغداد، قاهره، ١٣٥٠ ق؛
خلیفۀ نیشابوری، احمد بن محمد، تلخیص تاریخ نیشابور حاكم نیشابوری، به كوشش بهمن كریمی، تهران، ١٣٣٩ ش؛
ذهبی، محمد بن احمد، سیر اعلام النبلاء، به كوشش شعیب ارنؤوط و علی ابوزید، بیروت، ١٤٠٤ ق / ١٩٨٤ م؛
همو، میزان الاعتدال، به كوشش علی محمد بجاوی، بیروت، ١٣٨٤ ق / ١٩٦٣ م؛
سلمی، محمد بن حسین، طبقات الصوفیة، به كوشش پدرسن، لیدن، ١٩٦٠ م؛
عطار نیشابوری، فریدالدین، تذكرة الاولیاء، به كوشش محمد استعلامی، تهران، ١٣٦٦ ش؛
قشیری، عبدالكریم بن هوازن، الرسالة القشیریة، قاهره، ١٣٧٩ ق / ١٩٥٩ م؛
محمود بن عثمان، فردوس المرشدیة، به كوشش ایرج افشار، تهران، ١٣٣٣ ش؛
مروزی، منصور بن اردشیر. مناقب‌الصوفیة، به كوشش نجیب مایل هروی، تهران، ١٣٦٣ ش؛
هجویری، غزنوی، علی بن عثمان، كشف المحجوب، به كوشش ژوكوفسكی، تهران، ١٣٥٨ ش.

غلامعلی آریا