اَبوعَمْرِو دِمَشْقی (د ٣٢٠ ق / ٩٣٢ م)، عارف و متکلم. نام و نسب او معلوم نیست و آگاهی ما دربارۀ وی محدود است به برخی اقوال صوفیانه که از طریق او نقل شده است. از نسبت وی پیداست که در دمشق نشو و نما یافته و سرانجام در زمرۀ بزرگ‌ترین مشایخ شام درآمده است (سلمی، طبقات، ٢٧٧؛ نیز نک‌ : انصاری، ٣٢٨). وی از بزرگانی چون ابن جلاء و حارث محاسبی گفته‌هایی نقل کرده است (سلمی، همان، ١٧٧، «جوامع»، ١ / ٣٦٥). از راویان سخنان او می‌توان به ابوبکر رازی (همو، طبقات، ٢٧٧- ٢٧٩؛ ابونعیم، ١٠ / ٣٤٦)، ابوالخیر دیلمی (سلمی، همان، ٢٧٩) و عبدالله ‌بن محمد دمشقی (همو، «جوامع»، ١ / ٣٨٤) اشاره کرد.
ابوعمرو با مشایخی چون ابن جلاء، اصحاب ذوالنون مصری، ابوالحسن بوشنجی، ابن خفیف (ﻫ م) و ابوالحسن علی‌ بن بندار صیرفی مصاحبت داشت (همو، طبقات، ٢٧٧، ٤٥٨، ٤٦٢، ٥٠١؛ قشیری، ٣٩٩). ابن تغری بردی وی را فقیه نیز دانسته است (٣ / ٢٣٥). سخنانی که از ابوعمرو نقل شده است، در موضوعات گوناگون صوفیانه است، همچون مخالفت با هوای نفس، کتمان کرامات، خوف، رضا، خواطر و روح (نک‌ : سلمی، «جوامع»، همانجا، طبقات، ٢٧٧- ٢٧٩؛ شعرانی، ١ / ١٠١؛ ابونعیم، همانجا؛ مستملی، ٣ / ١٢٦٥؛ قشیری، ١٢٦، ١٩٦؛ هجویری، ٤٣؛ روزبهان، شرح، ٢٣١، مشرب، ١١؛ انصاری، همانجا). گفته‌اند که وی کتابی در رد کسانی که قائل به قدم ارواح بوده‌اند، داشته است (نک‌ : سلمی، همان، ٢٧٧؛ انصاری، شعرانی، همانجاها؛ روزبهان، شرح، ٣٩).

مآخذ

ابن تغری بردی، النجوم؛
ابونعیم، احمد، حلیة الاولیاء، بیروت، ١٣٨٧ ق / ١٩٦٧ م؛
انصاری هروی، خواجه عبدالله، طبقات الصوفیه، به کوشش عبدالحی حبیبی، تهران، ١٣٦٢ ش؛
روزبهان بقلی، شرح شطحیات، به کوشش هانری کربن، تهران، ١٣٤٤ ش؛
همو، مشرب الارواح، به کوشش نظیف محرم خواجه، استانبول، ١٩٧٣ م؛
سلمی، محمد، «جوامع آداب الصوفیة»، همراه مجموعۀ آثار ابوعبدالرحمن سلمی، محمد، به کوشش نصرالله پورجوادی، تهران، ١٣٦٩ ش؛
همو، طبقات الصوفیة، به کوشش نورالدین شریبه، حلب، ١٤٠٦ ق / ١٩٨٦ م؛
شعرانی، عبدالوهاب، الطبقات الکبری، قاهره، ١٣٧٤ ق / ١٩٥٤ م؛
قشیری، عبدالکریم، الرسالة القشیریة، به کوشش معروف زریق و علی عبدالحمید بلطه جی، بیروت، ١٤٠٨ ق / ١٩٨٨ م؛
مستملی، اسماعیل، شرح التعرف لمذهب التصوف، به کوشش محمد روشن، تهران، ١٣٦٦ ش؛
هجویری، علی، کشف المحجوب، به کوشش والنتین ژوکوفسکی، لنینگراد، ١٩٢٦ م.

فریبا شکوهی