اَبوعَلیِ کاتِب، ابوعلی حسن ‌بن احمد کاتب مصری (د پس از ٣٤٠ ق / ٩٥١ م)، از مشایخ بزرگ صوفیۀ مصر و از عرفای سلسلۀ معروفیه. تاریخ و محل ولادت ابوعلی دانسته نیست و از جزئیات زندگی و نحوۀ سیر و سلوک او اطلاعی به دست نیامده است، جز آنکه وی مرید و جانشین ابوعلی رودباری (ﻫ م) بوده (علاءالدوله، ٣٤٩؛ پارسای بخارایی، ١٠؛ فصیح، ١(٢) / ٣١٩؛ دولتشاه، ١٤٧) و همواره از او با عنوان «سیدنا» یاد می‌کرده است، چه به گفتۀ وی، ابوعلی رودباری از شریعت به طریقت رسیده و او خود از حقیقت به شریعت دست یافته است (ابن کربلایی، ٢ / ٣٥٠؛ انصاری، ٣٨٢-٣٨٣). سلسلۀ نسب طریقتی ابوعلی کاتب با ٤ واسطه (ابوعلی رودباری، ابوالقاسم جنید بغدادی، سری سقطی و معروف کرخی) به امام رضا (ع) می‌رسد (علاءالدوله، همانجا؛ دولتشاه، ١٤٧- ١٤٨).
سلمی (ص ٥٠٥)، انصاری (ص ٢٠٠) و میبدی (٣ / ٣٨٦) از مصاحبت ابوعثمان مغربی با ابوعلی کاتب سخن گفته‌اند، اما منابع متأخر، ابوعثمان را مرید و جانشین وی دانسته‌اند (علاءالدوله، فصیح، دولتشاه، همانجاها). ابوعلی کاتب با برخی از مشایخ زمان خویش مانند ابوبکر مصری، سعید بن سلام مغربی و ابوسعید خراز مصاحبت داشته و بخشی از سخنان خراز را نقل کرده است (سلمی، ٢٢٤، ٤٠١؛ قشیری، ٣٢؛ انصاری، ٣٨٢؛ ابن ملقن، ٢٣٧). به ابوعلی کراماتی نیز نسبت داده‌اند که حاکی از اعتقاد مردم به اوست (انصاری، ٣٨٣؛ جامی، ٢٠٣؛ ابن کربلایی، ٢ / ٣٤٨- ٣٤٩).
از ابوعلی کاتب اثری برجای نمانده است، اما سخنان وی دربارۀ موضوعات عمدۀ عرفانی از قبیل صبر، فقر و غنا در کتابهای تذکره و طبقات صوفیه به صورت پراکنده، آمده است (نک‌ : سراج، ٢٠٦؛ سلمی، ٤٠١-٤٠٣؛ ابونعیم، ١٠ / ٣٦٠؛ ابن ملقن، ٥٧- ٥٨). نام ابوعلی در زمرۀ مشایخ فرقۀ نعمت‌اللهیه آمده است (نک‌ : کرمانی، ٥٥؛ واعظی، ٢٩٣).

مآخذ

ابن ملقن، عمر، طبقات الاولیاء، به کوشش نورالدین شربیه، بیروت، ١٤٠٦ ق / ١٩٨٦ م؛
ابن کربلایی، حافظ حسین، روضات الجنان و جنات الجنان، به کوشش جعفر سلطان القرّائی، تهران، ١٣٤٩ ش؛
ابونعیم اصفهانی، احمد، حلیة الاولیاء، مصر، ١٣٥٧ ق / ١٩٣٨ م؛
انصاری هروی، خواجه عبدالله، طبقات الصوفیه، به کوشش عبدالحی حبیبی، تهران، ١٣٦٢ ش؛
پارسای بخارایی، محمد، قدسیّه، به کوشش احمد طاهری عراقی، تهران، ١٣٥٤ ش؛
جامی، عبدالرحمن، نفحات الانس، به کوشش مهدی توحیدی‌پور، تهران، ١٣٣٦ ش؛
دولتشاه سمرقندی، تذکرة الشعراء، تهران، ١٣٣٨ ش؛
سراج طوسی، عبدالله، اللمع فی التصوف، به کوشش رنولد آلن نیکلسون، لیدن، ١٩١٤ م؛
سلمی، محمد، طبقات الصوفیة، به کوشش یوهانس پدرسن، لیدن، ١٩٦٠ م؛
علاءالدولۀ سمنانی، احمد، مصنفات فارسی، به کوشش نجیب مایل هروی، تهران، ١٣٦٩ ش؛
فصیح خوافی، احمد، مجمل فصیحی، به کوشش محمود فرخ، مشهد، ١٣٤٠ ش؛
قشیری، عبدالکریم، الرسالة القشیریة، قاهره، ١٣٧٩ ق / ١٩٥٩ م؛
کرمانی، عبدالرزاق، «تذکره در مناقب حضرت شاه نعمت‌الله ولی»، مجموعه در ترجمۀ احوال شاه نعمت‌الله ولی کرمانی، به کوشش ژان اوین، تهران، ١٣٦١ ش؛
میبدی، رشیدالدین، کشف الاسرار وعدة الابرار، به کوشش علی‌اصغر حکمت، تهران، ١٣٥٧ ش؛
واعظی، عبدالعزیز، «رساله در سیر حضرت شاه نعمت‌الله ولی»، مجموعه در ترجمۀ احوال ... (نک‌ : هم‌ ، کرمانی).

عباس مصلائی‌پور