دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٢٨٥ - بحری
بحری
نویسنده (ها) :
مرجان افشاریان
آخرین بروز رسانی :
سه شنبه ٢٠ خرداد ١٣٩٩
تاریخچه مقاله
بَحْري، قاضی محمود (١٠٤٢-١١٣٠ق/ ١٦٣٢- ١٧١٨م)، عارف و شاعر مشهور دكن. بحري در گوگی (از توابع بيجاپور دكن) زاده شد و ٢٠ سال نخست زندگی را در آنجا سپري كرد. نام پدرش شيخ بحرالدين بود و به همين سبب، وي تخلص بحري را براي خود برگزيد. او در تصوف مريد شيخ محمدباقر از سلسلۀ قادريه بود، ولی مدتی در طريقۀ چشتيه نيز سلوك كرد (نسيم، ٢١٧؛ يونس شاه، ١/ ١٩٨؛ احمدجان، ٦٣).
از زندگی او اندكی میدانيم و شايد تنها در مثنوي من لگن اشاراتی به احوال او در روزگار جوانيش آمده باشد (خان، ٣١). وي در ١٠٩٥ق از زادگاه خود به بيجاپور سفر كرد و در اواخر سالهاي حكومت سكندر عادل شاه (١٠٨٣-١٠٩٧ق/ ١٦٧٢-١٦٨٦م) در آنجا اقامت داشت، ولی هنگامی كه اورنگزيب در ١٠٩٧ق بيجاپور را فتح كرد و به سلطنت عادل شاه پايان داد، بحري روانۀ حيدرآباد شد و در راه راهزنان هر آنچه او با خود داشت، غارت كردند و از آن جمله مجموعۀ آثارش نيز از دست رفت. از همين رو، بيشتر غزليات و قصايد و رباعيات فارسی و دكنی بر جا مانده از بحري مربوط به بعد از سال ١٠٩٧ق است (جالبی، ١/ ٥٢٠-٥٢١؛ سكسينه، ٦٩).
از معاصران بحري در دكن میتوان از ولی دكنی نام برد. شايد اين دو تا حدودي از يكديگر متأثر نيز بودهاند، زيرا شباهت بسياري ميان آثار بحري و ولی دكنی مشاهده میشود و به همين سبب، برخی غزلهاي بحري را به ولی نسبت میدهند.
بحري در اشعار دكنی خود از مضامين اشعار فارسی نيز الهام گرفته است، چنانكه ترجمۀ تركيبات و تعبيرات شعر فارسی را در كلام او بسيار میبينيم. گرايش به سبك ريخته نيز از ويژگيهاي كلام اوست (جالبی، ١/ ٥٢٢؛ يونس شاه، ١/ ١٩٩).
قاضی محمود بحري در زادگاه خود گوگی درگذشت و در همانجا به خاك سپرده شد (جالبی، ١/ ٥٢٠؛ خان، ٣٢).
آثار
١. مثنوي من لگن، اثر مشهور صوفيانۀ بحري به زبان دكنی است كه ظاهراً آن را به دستور حاكم حيدرآباد سروده، و در ١١١٢ق/ ١٧٠٠م به پايان رسانده است (جالبی، ١/ ٥٢١؛ خان، ٣٢-٣٣). نسخهاي از اين اثر در كتابخانۀ دولتی نسخههاي شرقی مدرس نگهداري میشود (چندرسكهران، II/ ٥٦٨). در اين مثنوي نسبتاً طويل سراينده از اصول تصوف و تزكيۀ نفس سخن میگويد. شمار ابيات آن ٧٩٠‘٣ است (سكسينه، نيز احمدجان، همانجاها؛ نسيم، ٢١٨).
٢. عروس العرفان، به نثر فارسی، در زمينۀ تصوف و موضوعات اخلاقی در قالب حكايات. اين اثر در ١١١٧ق/ ١٧٠٥م به اتمام رسيد؛ برخی آن را برگردانی از مثنوي من لگن او به فارسی میدانند. نسخههايی از اين اثر در كتابخانۀ موزۀ ملی پاكستان (كراچی) و كتابخانههاي دانشگاههاي بمبئی و لاهور نگهداري میشود (سرفراز، ١١٤؛ ايوانف، ٦١٦؛ نوشاهی، ٢٣٨- ٢٣٩).
٣. بنگاب نامه، اشعار عرفانی بحري به زبان دكنی است، شامل ١٢ بند كه هر بند آن «جام» عنوان دارد و در هر جام به وصف بنگ از نظر عرفانی پرداخته است. نسخههاي اين اثر در كتابخانۀ سالار جنگ و ادارۀ ادبيات اردو در حيدرآباد موجود است (جالبی، همانجا؛ خان، ٣١).
٤. ديوان بحري، كلياتی شامل ١١١ غزل (با مضمون عرفانی و به ترتيب حروف تهجی)، ٢ قصيده و ٤ مرثيه؛ اين كتاب به كوشش محمد حفيظ سيد در لكهنو به چاپ رسيده است (نك : جالبی، همانجا؛ مارشال، ١٠١).
٥. دستورالعمل، رسالهاي است عرفانی، شامل اندرزها و راهنماييهاي شيخی براي ارشاد سالكان در آغاز سلوك. نسخههايی از اين اثر در كتابخانۀ «اينديا آفيس» و كتابخانۀ انجمن آسيايی بنگال موجود است (اته، I/ ١٠٦١؛ ايوانف، همانجا).
٦. حكايت، مثنوي كوتاهی به زبان دكنی منسوب به بحري كه داراي مضامين دينی و اخلاقی است. اين مثنوي در كتابخانۀ انجمن آسيايی بنگال موجود است (همو، ٤٧٨؛ مارشال، همانجا).
٧. شرح غزل حكيم ناصرخسرو، شرح مختصري از برخی قصايد ناصرخسرو است كه به شمارۀ ٦١١ در فهرست كتابخانۀ دولتی نسخههاي شرقی مدرس به ثبت رسيده است (چندرسكهران، II/ ٦٨٣).
مآخذ
احمدجان، صغير، تاريخ زبان و ادب اردو، كراچی، ١٩٨٧م؛
جالبی، جميل، تاريخ ادب اردو، لاهور، ١٩٧٥م؛
سكسينه، رام بابو، تاريخ ادب اردو، ترجمۀ محمد عسكري، لاهور، ١٩٦٧م؛
نسيم، ا. د.، «مشائخ اوردوسري مصنفين»، تاريخ ادبيات مسلمانان پاكستان و هند، لاهور، ١٩٧١م، ج ٦؛
نوشاهی، عارف، فهرست نسخههاي خطی فارسی موزۀ ملی پاكستان، اسلامآباد، ١٣٦٢ش؛
يونس شاه، تذكرۀ نعت گويان اردو، ايبتآباد، ١٩٨٢م؛
نيز:
Chandrasekharan, T., A Descriptive Catalogue of the Islamic Manuscripts in the Government Oriental Manuscripts Library, Madras, ١٩٥٠;
Ethé , H., Catalogue of Persian Manuscripts in the Library of the India Office, Oxford, ١٩٠٣;
Ivanov, W., Concise Descriptive Catalogue of the Persian Manuscripts in the Collection of the Asiatic Society of Bengal, Calcutta, ١٩٨٥;
Khan, M. H., «Dakhnī-Urdu», History of Medieval Deccan, ed. H. K. Sherwani, Andhra Pradesh, ١٩٧٤, vol. II;
Marshall, D. N., Mughals in India, London / New York, ١٩٨٥;
Sarfarāz, A., A Descriptive Catalogue of the Arabic, Persian and Urdu Manuscripts in the Library of the University of Bombay, Bombay, ١٩٣٥.
مرجان افشاريان