اَبَویَعْقوبِ نَهْرْجوری، اسحاق بن محمد (د ٣٣٠ ق / ٩٤١ م)، از مشاهیر صوفیان سده‌های ٣ و ٤ ق / ٩ و ١٠ م. وی به نهرجور، قریه‌ای نزدیك اهواز (یاقوت، ٤ / ٨٣٨)، منسوب بوده است. از احوال او اطلاعی در دست نیست. همین قدر می‌دانیم كه سالیان دراز در مكه اقامت گزید و در همانجا نیز وفات یافت (سلمی، ٣٩٢؛ خواجه عبدالله، ٢٧٩؛ ذهبی، ٢ / ٣٦).
ابویعقوب نهرجوری از مریدان ابویعقوب سوسی و از مصاحبان جنید و عمرو بن عثمان مكی و سهل تستری بود (قشیری، ٤٣٨؛ صفدی، ٨ / ٤٢٤). به هنگام اقامت در مكه با كتانی، مرتعش، ابوعمرو زجاجی و محمد بن خفیف نیز مصاحبت داشت (سلمی، ٤٤٩؛ هجویری، ١١٩). ابوعثمان سعید بن سلام مغربی نیز مصاحبت او را دریافته و از وی به عنوان نورانی‌ترین پیری كه دیده است، یاد می‌كند (سلمی، ٣٩٢؛ قشیری، ٤٣٤). اكثر منابع از انكار او نسبت به حسین بن منصور حلاج سخن گفته‌اند (هجویری، ١٨٩؛ شوشتری، ٢ / ٣٦؛ خوانساری، ٣ / ١٠٨)، چنانكه دیلمی از ابن‌خفیف نقل می‌كند كه وقتی حلاج به مكه وارد شد، ابویعقوب او را به خانۀ‌ خود برد. از آنجا با یاران به كوه ابوقبیس رفتند. ابویعقوب خرق عادتی از حلاج مشاهده كرد و آن را سحر دانست (ص ٧٢- ٧٣). اما ابن‌باكویه، همین حكایت را به نحو مفصل‌تری نقل كرده و گفته است كه ابویعقوب نخست عمل حسین بن منصور را حمل بر سحر كرد، لیكن پس از تحقیق به صحت آن یقین حاصل كرد و آن را از كرامات وی دانست ( اخبار الحلاج، ٤٠-٤٢).
سلسلۀ ارادت ابویعقوب در تصوف با چند واسطه به حضرت علی (ع) می‌رسد (ابن‌ملقن، ٥٠٢، ٥٠٨؛ جامی، ٥٦٠-٥٦١؛ معصوم علیشاه، ٢ / ١٠٧، ٣٣٥-٣٣٦). كلابادی او را در زمرۀ كسانی معرفی می‌كند كه به وسیلۀ كتب و وسائل خویش، علوم اشاره را منتشر كرده‌اند (ص ٣١)، ولی آنچه از وی بر جای مانده، اقوال پراكنده‌ای است دربارۀ فنا و بقا، جمع و تفرقه، صدق و یقین، و وجد و سماع كه در كتب تذكره و تاریخ از او نقل كرده‌اند (نک‌ : سرّاج، ٥٢، ٧٠، جم‌ ؛ سلمی، ٣٩٢-٣٩٥؛ ابونعیم، ١٠ / ٣٥٦؛ هجویری، ٢١٦؛ عطار، ٥٠٦- ٥٠٩). دو بیت شعر نیز به او منسوب است كه در برخی از منابع نقل شده است (سلمی، ٣٩٤؛ خواجه عبدالله، ٢٨٠).

مآخذ

ابن ملقن، عمر، طبقات الاولیاء، به كوشش نورالدین شریبه، ١٤٠٦ ق؛
ابونعیم اصفهانی، احمد، حلیة الاولیاء، بیروت، ١٩٦٧ م؛
اخبارالحلاج، به كوشش ل. ماسینیون و پ. كراوس، پاریس، ١٩٣٦ م؛
جامی، عبدالرحمان، نفحات الانس، به كوشش مهدی توحیدی‌پور، تهران، ١٣٣٦ ش؛
خواجه عبدالله انصاری، طبقات الصوفیه، به كوشش عبدالحی حبیبی و حسین آهی، تهران، ١٣٦٢ ش؛
خوانساری، محمدباقر، روضات الجنات، تهران، ١٣٩١ ق؛
دیلمی، علی، سیرت ... ابن الخفیف الشیرازی، ترجمۀ یحیی ابن جنید شیرازی، به كوشش ا. شیمل، تهران، ١٣٥٠ ش؛
ذهبی، محمد، العبر، بیروت، ١٤٠٥ ق؛
سراج طوسی، عبدالله، اللمع فی التصوف، به كوشش رینولد نیكلسون، لیدن، ١٩١٤ م؛
سلمی، محمد، طبقات الصوفیة، به کوشش پدرسون، لیدن، ١٩٦٠ م؛
شوشتری، نورالله، مجالس المؤمنین، تهران، ١٣٦٥ ش؛
صفدی، خلیل، الوافی بالوفیات، به كوشش محمد یوسف نجم، ١٤٠٢ ق؛
عطار نیشابوری، فریدالدین، تذكرة الاولیاء، به كوشش محمد استعلامی، تهران، ١٣٤٦ ش؛
قشیری، عبدالكریم، الرسالة القشیریة، به كوشش معروف زریق و علی عبدالحمید بلطه‌جی، بیروت، ١٤٠٨ ق؛
كلابادی، محمد، التعرف لمذهب اهل التصوف، به كوشش عبدالحلیم محمود، بیروت، ١٣٨٠ ق؛
معصوم‌علیشاه، محمد معصوم، طرائق الحقائق، به كوشش محمد جعفر محجوب، تهران، ١٣٣٩-١٣٤٥ ش؛
هجویری، علی، كشف المحجوب، به كوشش والنتین ژوكوفسكی، لنینگراد، ١٩٢٦ م؛
یاقوت، بلدان.

حسین لاشیء