حَلَبی، سراج‌الدین ابوالعباس احمد بن عبدالحی فاسی شافعی (د جمادی‌الآخر ١١٢٠/ اوت ١٧٠٨)، صوفی، شاعر و ادیب مراکشی.
دربارۀ جزئیات زندگی او اطلاعات چندانی در دست نیست. از آنچه او خود در خاتمۀ کتاب الدرالنفیس خویش آورده است، تنها درمی‌یابیم که اجداد او نخست در تدمر زندگی می‌کردند، سپس به حلب رفتند و در حلب اقامت گزیدند. بر همین اساس، نسب آنان به عبدالرحمان بن عوف، صحابی پیامبر(ص) می‌رسید و از همین‌رو، او در برخی از منابع، قرشی دانسته شده است. وی در همان‌جا اشاره می‌کند که در حلب به دنیا آمده، و در همان شهر نشو و نما یافته است (دادی، ٣٥٣٩؛ سملالی، ٢/ ٣٣٢).
حلبـی ظاهراً در جوانی بـه شیخ محمد رفاعی حسینی ــ شیخ مشهور بصره و از نوادگان شیخ احمد رفاعی ــ دست ارادت داد و از او بهرۀ معنوی فراوان یافت. آن‌گاه در زمانی نامعلوم به‌سوی غرب به راه افتاد و پس از سفر به مصر و تونس، به مراکش رفت و در فاس ساکن شد و تا آخر عمر در همان‌جا ماند. حلبی در فاس نیز از محضر شیخ عبدالقادر فاسی و برخی مشایخ دیگر بهره برد، اما به‌رغم رواج مذهب مالکی در مغرب، با گذشت سالها همچنان بر مذهب خود، یعنی شافعی باقی ماند (همو، ٢/ ٣٣٢-٣٣٣؛ قادری، التقاط ... ، ٣٠٢).
وی به‌تدریج به‌سبب دانش و طبع شعرش، و به‌ویژه به‌سبب قصیده‌ها و دیگر اشعار پرشماری که به پیروی از سنت مغربی در مدح پیامبر(ص) می‌سرود، در محافل فاس شهرت یافت. این اشعار که همه از سر عشق به پیامبر(ص) و دوستی او سروده شده، در مجموعه‌های متعددی گرد آمده، و از همان زمان حیات سرایندۀ آن، موجب بلندی آوازۀ او بوده است، تا آنجا که در هنگام حیاتش بسیاری از بزرگان مغرب همچون شیخ عبدالقادر فاسی و پسرانش، و عبدالواحد بن محمد بوعنانی، محمد بن احمد قسنطینی، سعید بن ابوالقاسم عمیری، قاضی محمد مجاصی، قاضی ابومدین مکناسی سوسی و محمد بن محمد شاذلی دلایی او را در نوشته‌های خود ستودند. این نوشته‌های ستایش‌آمیز در کتاب کشف اللثام او گرد آمده است (سملالی، همانجا؛ قادری، نشر ... ، ٣/ ١٩٣٦).
یکی از بزرگانی که حلبی را به‌سبب دانش و اشعارش بزرگ می‌داشت، شیخ حسن یوسی بود که از روی ارادت و لطف در رفع نیازهای مادی او می‌کوشید و به وی یاری می‌رساند، اما هنگامی که دریافت حلبی قصیده‌ای دربارۀ رؤیای خود سروده، و در آن مدعی شده که در این رؤیا خداوند خود با وی سخن گفته است، از بیم آنکه دیگران نیز از وی پیروی کنند و حدود شریعت را زیر پا بگذارند، از حلبی روی گرداند و کوشید تا با قطع کمک به او، وی را وادارد که از این گفتۀ خود توبه کند، اما حلبی به این فشارها توجهی نکرد و مدعی شد که در گفتۀ خود صادق است و این اشعار را نه از سر خامی و سبکسری، بلکه به زبان وجد و شور سروده است. افزون‌بر این، برخی دیگر نیز به‌سبب آنکه او در پاره‌ای از اشعارش نام پیامبر(ص) را بدون القاب احترام‌آمیز ذکر کرده بود، وی را مورد انتقاد قرار دادند و از این‌رو، در پاسخ به آنان کتاب سیف المسلول خود را نوشت. با این همه، نیازهای مادی سرانجام او را واداشت تا به دربار سلطان اسماعیل حسنی، حاکم مکناسه روی آورد و چندی از کمک او بهره گیرد؛ اما سلطان اسماعیل نیز پس‌ازآنکه از محتوای اشعار او و انتقادات دیگران آگاهی یافت، وی را از خود راند. به این ترتیب، حلبی که اعتبار و شهرت خود را از دست داده بود و دیگر درآمدی نداشت، باقی‌ماندۀ عمر خود را در فقر و دشواری به‌سر برد و در جمادی‌الآخر ١١٢٠ در فاس درگذشت. پیکر او را در خارج باب‌الفتوح فاس به خاک سپردند (قادری، همانجا، التقاط، ٣٠٢-٣٠٣؛ سملالی، ٢/ ٣٣٣- ٣٣٥؛ دادی، ٣٥٣٩).

آثار چاپی

١. الدر النفیس و النور الانیس فی مناقب ادریس بن ادریس

که در شرح زندگی ابن‌ادریس (حک‌ ١٩٢-٢١٣ق/ ٨٠٨- ٨٢٨م)، حاکم شیعی مغرب و بنیان‌گذار شهر فاس (نک‌ : ه‌ د، ابن‌ادریس) است که طریقۀ ادریسیۀ مغرب منسوب به او ست. این اثر در فاس در سالهای ١٣٠٠، ١٣٠٤ و ١٣١٤ق چاپ شده است (حرکات، ٢٦؛ قادری، همان، ٣٠٢؛ ابن‌سوده، ١٧٥؛ سرکیس، ٣٧٣؛ GAL, II/ ٦٨٤؛ لوی پرووانسال، ١/ ١٧١).

٢. الحلل السندسیة فی المقامات الاحمدیة

این اثر که در ١٠٩٤ق/ ١٦٨٣م نوشته شده، و در بیان ٢٥ مقام در حقیقت محمدی است، در ١٣٢٢ ق، در فاس به‌چاپ رسیده است (حرکات، همانجا؛ بغدادی، ٣/ ٤١٨؛ سرکیس، همانجا؛ رشر، ٣٨٨؛ لوی پرووانسال، ١/ ١٠٨).

آثار خطی

١. الکنوز المختومة لهذه الامة المرحومة، یا الکنوز المختومة فی الشفاعة المقسومة لهذه الامة المرحومة

در ٣ یا ٤ جلد. ظاهراً نسخه‌هایی از این کتاب در کتابخانه‌های مختلف مراکش موجود است (قادری، همان، ٣٠٣، نشر، همانجا؛ زرکلی، ١/ ١٤٥؛ حرکات، ٧؛ دادی، همانجا).

٢. معارج الوصول بالصلاة على اکرم نبی و رسول

که به گفتۀ مؤلف، در ١٠٩٥ق/ ١٦٨٤م نوشته شده است و نسخه‌هایی از آن در کتابخانه‌های مراکش یافت می‌شود (حجی، ٣٠٧؛ زرکلی، همانجا؛ قادری، التقاط، همانجا).

٣. عرائس الافکار فی مدائح المختار

که مجموعه‌ای از اشعار حلبی در مدح پیامبر(ص) است و نسخه‌هایی از آن در کتابخانه‌های مراکش یافت می‌شود (منونی، ١/ ١٩٧).

٤. کشف اللثام عن عرائس نعم الله تعالى و نعم رسوله علیه السلام

(قادری، نشر، ٣/ ١٩٣٥-١٩٣٦).

آثار یافت نشده

١. مناهل الصفا فی جمال ذات المصطفى (همو، التقاط، نیز دادی، همانجاها)؛ ٢. مناهل الشفاء فی رؤیة المصطفى (سملالی، ٢/ ٣٣٣؛ قادری، همانجا؛ رفاعی، ١/ ٣٥٧؛ بغدادی، ٢/ ٥٦٤)؛ ٣. ریحان القلوب فیما للشیخ عبدالله البرناوی من اسرار الغیوب؛ ٤. الروض البسام فی رؤیا غیره علیه السلام؛ ٥. دیوان، که مجموعۀ اشعار او ست؛ ٦. فتح الفتاح على مراتع الارواح، که حلبی آن را در شرح قصیدۀ خود به نام «مراتع الارواح فی کمالات الفتاح» نوشته است؛ ٧. السیف المسلول فی قطع اوداج الفلوس المخذول؛ ٨. الصیف الصقیل فی الانتصار لمدح الرب الجلیل (قادری، نشر، همانجا، التقاط، ٣٠٢-٣٠٣؛ سملالی، همانجا).

مآخذ

ابن‌سوده، عبدالسلام، دلیل مؤرخ المغرب الاقصى، تطوان، ١٣٦٩ق/ ١٩٥٠م؛
بغدادی، ایضاح؛
حجی، محمد، فهرس الخزانة العلمیة الصبیحیة بسلا، کویت، ١٤٠٦ق/ ١٩٨٥م؛
حرکات، ابراهیم، التیارات السیاسیة و الفکریة بالمغرب، دارالبیضاء، ١٤١٥ق/ ١٩٩٤م؛
دادی، ماریه، «الحلبی، احمد»، معلمة المغرب، سلا، ١٤٢١ق/ ٢٠٠٠م؛
زرکلی، اعلام؛
سرکیس، یوسف، معجم المطبوعات العربیة و المعربة، قاهره، ١٣٤٦ق/ ١٩٢٨م؛
سملالی، عباس، الاعلام بمن حل مراکش و اغمات من الاعلام، رباط، ١٤١٤ق/ ١٩٩٣م؛
قادری، محمد، التقاط الدرر، به کوشش هاشم علوی قاسمی، بیروت، ١٤٠٢ق؛
همو، نشر المثانی لاهل القرن الحادی عشر و الثانی، به کوشش محمد حجی و احمد توفیق، بیروت، ١٤١٧ق/ ١٩٩٦م؛
لوی پرووانسال، ا.، فهرست المخطوطات العربیة المحفوظة فی الخزانة العامة بالرباط، ١٩٩٧- ١٩٩٨م؛
منونی، محمد، المصادر العربیة لتاریخ المغرب، رباط، ١٤٠٤ق؛
نیز:

GAL;
Rescher, O., «Kütübḫāné-i-Feizījé und ʿĀšir Efendi I. II. III.», ZDMG, ١٩١٤.
زینب ابراهیمی