بابانصَیب، بابانصیب‌الدین غازی کشمیری (٩٧٧-١٣ محرم ١٠٤٧ق/ ١٥٦٩-٢٨ مۀ ١٦٣٧م)، فرزند شیخ میرحسین‌ رازی (رامی)، از عارفان سهروردیه در کشمیر. پدرش از راجه‌های راولپندی بود و به خدمت شیخ مخدوم‌ حمزه (د٩٨٤ق/ ١٥٧٦م) در کشمیر رسید وبه طریقۀ او پیوست. مادرش جمیله بی‌بی نیز از صوفیۀ همان دیار بوده است (مسکین، ١٦٥-١٦٦). نام او را نصیرالدین نیز گفته‌اند (همو، ١٨٧؛ راشدی، ٢/ ٩٦٦) و از او با القاب نصیب مسکین (احمد، ٢/ ٤٥٣)، بابا نصیب‌الدین غازی (مسکین، احمد، همانجاها)، و ابوالفقرا (همانجاها؛ دیده‌مری، ٢٩٥؛ استوری، I(٢)/ ٩٨٥) یاد شده است.
بابانصیب ظاهراً در کشمیر زاده شده و بیشتر عمر خود را در همانجا گذرانید. وی دانشهای مقدماتی را از ملایوسف اعمى فراگرفت (مسکین، همانجا) و از محضر استادانی چون ملا جمال‌الدین و برادرش ملا کمال‌الدین نیز بهره ‌برد (دیده‌مری، ٢٤٦؛ آفاقی، ٧٧). او در جوانی و در زمرۀ مریدان بابا داوود خاکی (د ٩٩٤ق/ ١٥٨٦م) درآمد و خلیفۀ وی شد (دیده‌مری، ٢٩٥؛ مسکین، همانجا). برخی او را از مریدان شیخ مخدوم حمزه نیز دانسته‌اند (ایوانف، ١٠٩؛ آفاقی، همانجا). وی با صوفیان معروف زمان خود چون خواجه خاوند محمود نقشبندی، ملا شاه‌قادری (د ١٠٧٠ق/ ١٦٦٠م) و آخوند حسین خباز(د ١٠٥٢ق/ ١٦٤٢م) مصاحبت داشته است (مسکین، ١٨٩، ١٩٣؛ دیده‌مری، ٢٧٥، ٣٤٣). خلیفه و معروف‌ترین شاگرد او بابا داوود مشکاتی داشت که همواره در سفر و حضر همراه او بوده است (همو، ٣٧٥؛ مسکین، ٢١٧). بابانصیب در کشمیرو ملتان مریدان بسیار داشت و اغلب برای دیدار آنان به ملتان سفر می‌کرده (آفاقی، ٧٨)، و به لداخ و تبت نیز رفته است (مسکین، ١٨٨؛ دیده‌مری، ٢٩٥-٢٩٦). وی در قصبۀ بیجبیهاره درگذشت و مرقدش اکنون زیارتگاه است (راشدی، ٢/ ٩٦٥-٩٦٦).
بابانصیب به تجرد زندگی می‌کرد. او دو برادر داشت که هر دو به شمس‌الدین معروف بودند و از صوفیۀ کشمیر به شمار رفته‌اند (دیده‌مری، ٢٩٦، ٣٠٢؛ مسکین، ١٩٩، ٢٠٢). وی در ترویج احکام شریعت کوشش داشت و بنای چند مسجد و حمام در نواحی مختلف کشمیر نتیجۀ مساعی او بوده‌است. کراماتی نیز بدو نسبت داده‌اند (همو، ١٨٧-١٨٨؛ دیده‌مری، ٢٩٥-٢٩٦).
کتاب نورنامه، یا ریشی (رشی)نامه که در شرح احوال نورالدین ولی رِشی (د ٨٤٢ق/ ١٤٣٨م) و گروهی از صوفیۀ کشمیر است، تألیف اوست. نورنامه دارای دو قسمت است: یکی کلیات صوفیانه و دیگری تذکرۀ احوال. قسمت اول آن را درویش‌نامه یا ریشی‌نامه، و قسمت دوم را تذکرۀ مشایخ کشمیر و برخی نیز نورنامه خوانده‌اند (منزوی، خطی‌ مشترک، ١١/ ٨٩٦-٨٩٧؛ ایوانف، ١٠٩-١٠٨؛ آقابزرگ، ٢٤/ ٣٧٧-٣٧٨). نسخه‌ای از این کتاب که دارای هر دو قسمت است، در کتابخانۀ گنج‌بخش اسلام‌آباد نگهداری می‌شود (منزوی، فهرست...، ٤/ ٢١٥٤-٢١٥٦). از نورنامه نسخه‌های دیگری نیز در دست است که برخی ازآنها قسمت‌ اول را در بردارد و برخی قسمت دوم را (ﻧﻜ: همو، خطی ‌مشترک، ١١/ ٨٩٥-٨٩٨).
هاشمی (١/ ٦٧-٦٩) و منزوی (همان،٣/ ١٨٧٣) این کتاب را صریحاً به باباداوود خاکی نسبت داده‌اند، اما منزوی بعدها خود این اشتباه را تصحیح کرده است (همان، ١١/ ٨٩٥). بابانصیب در این تألیف از منابعی چون تاریخ رشیدی، نگارش میرزا حیدر دوغلات، بهره‌ گرفته، و در موارد گوناگون به آیاتی از قرآن کریم و احادیث نبوی و اشعار کشمیری استشهاد کرده است. واژه-های فراوان از زبان ترکی و کشمیری نیز در این کتاب راه یافته است (ایوانف، آفاقی، همانجاها)؛ برخی برآنند که نگارنده این اثر را از سنسکریت به فارسی در آورده است (راشدی، ٢/ ٩٦٦).

مآخذ

آفاقی، صابر، «صوفیان کشمیر و نقش آنان در نشر فرهنگ و ادب فارسی»، هنر و مردم، تهران، ١٣٥٠ش، ﺷﻤ ١١٢-١١٣؛
آقا بزرگ، الذریعة؛
ظهورالدین، پاکستان مین فارسی ادب، لاهور، ١٩٧٤م؛
دیده‌مری، محمد اعظم، واقعات کشمیر، ترجمۀ حمید یزدانی، لاهور ١٩٩٥م، راشدی، حسام‌الدین، تذکرۀ شعرای کشمیر، لاهور، ١٣٦٦ش؛
مسکین، محیی‌الدین، تحائف ‌الابرار فی ذکر الاولیاء الاخیار، امریتسار، ١٣٢٢ق؛
منزوی، خطی مشترک؛
همو، فهرست نسخه‌های خطی کتابخانۀ گنج‌بخش، اسلام‌آباد، ١٣٦١ش؛
هاشمی، محمد متین و ساجد الرحمان صدیقی، فهرست مخطوطات، لاهور، مرکز تحقیق دیال سنگه ترست لائبریری؛
نیز:

Ivanov, V., Concise Descriptive Catalogue of the Persian Manuscripts in the Collection of the Asiatic Socirty of Bengol, Calcutta, ١٩٨٥;
C.A., Persian Literature, London, ١٩٧٢.
نجم‌الرشید