جَمالُ‌الدّینِ گیلانی (د ٦٥١ ق / ١٢٥٣م)، از صوفیان سده‌های ٦ و ٧ق و پیرشیخ زاهد گیلانی.
آگاهیهای ما دربارۀ زندگی و شرح احوال جمال‌الدین‌ محدود به گزارشهای پراکنده‌ای از ارتباط او با مریدش شیخ زاهد است که در برخی منابع صوفیه آمده است. براساس این منابع، وی نخست مرید ابوسعید تبریزی بود، اما پس از درگذشت او، به خدمت شیخ شهاب‌الدین محمود اهری رسید و نزد او به سلوک پرداخت (واله، ٣٥؛ قاضی احمد، ١ / ١٣؛ حسینی‌جنابذی، ٣٨؛ خواندمیر، ٤ / ٤١٥). بنابراین، نسبت خرقۀ جمال‌الدین، از طریق شیخ شهاب‌الدین محمود اهری با چند واسطه به ضیاءالدین ابونجیب سهروردی، و پس از آن با چند واسطه به جنید بغدادی، و از او به سری سقطی و معروف کرخی می‌رسد (ابن بزاز، ١٨٠-١٨١؛ واله، قاضی احمد، خواندمیر، همانجاها).
در منابع آمده است که جمال‌الدین ــ که ظاهراً در آن هنگام در اهر اقامت داشت ــ از جانب شیخ‌ شهاب‌الدین اهری دستور یافت که «مرقد» فردی به نام ابوالقاسم را که از مریدان گیلانی شیخ شهاب‌الدین بود و در اهر درگذشته بود، از اهر به گیلان آورد و از آن پس به همراه خانواده‌اش در گیلان بماند. علت اصلی این امر، که بعدها بر جمال‌الدین آشکار شد، دیدار با شیخ زاهد گیلانی و ارشاد او بود. به این ترتیب، جمال‌الدین از اهر به گیلان آمد و در روستـای بوته‌سرِ مالاوان ــ از توابـع آستارا ــ ساکن شد و در آنجا در ابتدای جوانی شیخ زاهد با او دیدار کرد (ابن بزاز، ١٨٥-١٨٦؛ موحد، ١٧٤).
جمال‌الدین زندگی ساده‌ای داشت و از راه کشت پنبه امرار معاش می‌کرد. وی ظاهراً چندان در بند پرورش مریدان نبود و در منابع تنها به ٣ مرید او یعنی شیخ زاهد گیلانی، پیره محمد معروف به کیژه، و بابل نامی که بعدها فرزندان او تولیت مزار جمال‌الدین را برعهده گرفتند، اشاره شده است (ابن بزاز، ١٨٥-١٨٧؛ موحد، ١٧٣-١٧٥؛ خواندمیر، قاضی احمد، همانجاها). جمال‌الدین‌ بسیار «غیور و جسیم و قوی دست» بود. در منابع به سماع او نیز اشاره شده است (ابن بزاز، ١٨٧؛ موحد، ١٧٣-١٧٤). وی به سال ٦٥١ ق درگذشت و در همان روستای بوته‌سر به خاک سپرده شد و مزارش زیارتگاه اهالی بوده است (همانجا).

مآخذ

ابن بزاز، توکل، صفوة الصفا، به کوشش غلامرضا طباطبایی مجد، اردبیل، ١٣٧٣ش؛
حسینی جنابذی، میرزا بیگ، روضة الصفویه، به کوشش غلامرضا طباطبایی مجد، تهران، ١٣٧٨ش؛
خواندمیر، غیاث‌الدین، حبیب السیر، به کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران، ١٣٦٢ش؛
قاضی‌احمد قمی، خلاصةالتواریخ، به کوشش احسان اشراقی، تهران، ١٣٥٩ش؛
موحد، صمد، صفی‌الدین اردبیلی چهرۀ اصیل تصوف آذربایجان، تهران، ١٣٨١ش؛
واله، محمدیوسف، خلدبرین، به کوشش هاشم محدث، تهران، ١٣٧٢ش.

محدثه امینی